ยอดดอย 9°C แต่ที่อื่นไม่หนาวเท่ากัน อุณหภูมิเปลี่ยนตามความสูงอย่างไร

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

เช้าวันที่ 18 ตุลาคม มีรายงานว่าอุณหภูมิบนยอดดอยอินทนนท์ลดลงเหลือ 9 องศาเซลเซียส ส่วนบริเวณกิ่วแม่ปานวัดได้ 12 องศา ตัวเลขจากสถานที่เดียวกันแต่คนละจุดชวนให้สงสัยว่า แค่ขึ้นสูงกว่าไม่กี่ช่วงทาง อากาศต่างกันได้เพราะอะไร และความสูงทำให้เย็นลงแบบคำนวณตรง ๆ ได้หรือไม่ แต่ตำแหน่งสถานีวัด เวลาที่วัด และลักษณะของทางลาดก็ทำให้ตัวเลขไม่เหมือนกัน

อุณหภูมิที่ลดลงเมื่อขึ้นที่สูงเป็นแนวโน้ม ไม่ใช่สูตรตายตัวที่เอาไปคำนวณทุกจุดได้ อากาศอิสระมีอัตราการลดเฉลี่ยราว 6.5 องศาเซลเซียสต่อความสูง 1,000 เมตร แต่ใกล้พื้นดินยังขึ้นกับภูมิประเทศ ความชื้น ลม เมฆ และช่วงเวลาที่วัดด้วย

กรมอุทยานฯ ระบุว่าอุทยานแห่งชาติดอยอินทนนท์ครอบคลุมความสูงตั้งแต่ราว 300 เมตรไปจนถึงยอด 2,565 เมตรเหนือระดับทะเล พื้นที่ในอุทยานจึงไม่ได้อยู่ที่ระดับเดียวกันทั้งหมด อากาศบริเวณที่ทำการ จุดชมวิว และยอดดอยย่อมรับแสง ลม และความชื้นไม่เหมือนกัน

เหตุผลพื้นฐานคือเมื่ออากาศเคลื่อนขึ้นสู่บริเวณที่มีความกดอากาศต่ำลง อากาศจะขยายตัวและเย็นลง นักอุตุนิยมวิทยาจึงใช้อัตราการเปลี่ยนแปลงอุณหภูมิตามความสูงเป็นแนวคิดช่วยอธิบาย แต่ค่าเฉลี่ยในบรรยากาศชั้นอิสระไม่ใช่เครื่องคำนวณอุณหภูมิหน้าสถานีทุกแห่ง

งานศึกษาที่เผยแพร่ในคลังงานวิจัย NOAA อธิบายว่าอุณหภูมิใกล้พื้นดินเปลี่ยนตามความสูงได้ต่างจากค่าเฉลี่ยของอากาศชั้นบน เพราะมีปัจจัยระดับพื้นที่ เช่น ความชื้น รูปร่างภูเขา ทิศทางลาด การได้รับแสง และสภาพอากาศในช่วงนั้น บางคืนอากาศเย็นอาจไหลลงไปสะสมในหุบเขาจนเกิดภาวะผกผัน ทำให้พื้นที่ต่ำบางแห่งเย็นกว่าจุดที่สูงกว่าได้ด้วย

ดังนั้นตัวเลข 9 องศาจึงหมายถึงค่าที่จุดวัดบนยอดดอยในช่วงเวลาที่รายงาน ไม่ได้แปลว่าทุกจุดในอุทยานหรือทั้งจังหวัดเชียงใหม่มีอุณหภูมิเท่ากัน รายงานเดียวกันยังระบุค่าที่กิ่วแม่ปาน 12 องศา ซึ่งเป็นอีกสถานที่หนึ่งและเป็นคนละค่าที่วัดได้

เวลาเห็นข่าวอากาศบนดอย ลองดูชื่อสถานีหรือจุดวัดกับเวลาที่บันทึกควบคู่กัน อุณหภูมิจากยอดเขาไม่ควรนำไปแทนค่าของทางขึ้นดอยทั้งเส้น และการเอาค่าเฉลี่ย 6.5 องศาต่อกิโลเมตรไปลบจากอุณหภูมิในเมืองก็เป็นเพียงการประมาณคร่าว ๆ เท่านั้น

อากาศหนาวบนยอดดอยจึงเกิดจากทั้งระดับความสูงและสภาพเฉพาะจุด ไม่ใช่เพราะภูเขาทุกแห่งเย็นลงในอัตราเดียวกัน หากจะเดินทางขึ้นดอย ควรเช็กประกาศของอุทยานและสภาพอากาศก่อนออกเดินทาง เพราะหมอก ลม และอุณหภูมิเปลี่ยนได้ระหว่างเส้นทาง