ดีเอ็นเอบนผนังถ้ำบอกได้ไหมว่าใครเป็นคนวาด

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

บนผนังถ้ำมีจุดสีแดงเล็ก ๆ อยู่ใต้ชั้นแร่บางส่วน รอยนั้นอาจดูเหมือนคราบธรรมดา แต่ในถ้ำที่ผู้คนเคยเดินผ่านเมื่อหลายพันปีก่อน ผิวหินอาจเก็บร่องรอยจากร่างกายของคนที่เข้าไปใกล้ไว้ด้วย

ภาพเขียนยุคก่อนประวัติศาสตร์มักไม่มีชื่อผู้สร้าง นักโบราณคดีจึงอาศัยสี รูปแบบ และอายุของชั้นแร่เพื่อศึกษามัน หากผนังเก็บดีเอ็นเอของคนที่เคยสัมผัสไว้ได้ ร่องรอยนั้นจะช่วยเติมเรื่องราวส่วนไหนได้บ้าง

ทีมนักวิจัยตรวจตัวอย่าง 54 ชิ้นจากแผงภาพเขียน 24 แห่งในถ้ำ 11 แห่งของสเปนและโปรตุเกส พบดีเอ็นเอมนุษย์โบราณในตัวอย่างผนัง 5 ชิ้น แต่มีเพียงชิ้นเดียวที่มาจากบริเวณมีสี ดีเอ็นเอมนุษย์โบราณอาจคงอยู่บนผนังถ้ำได้หลายพันปี แต่การพบมันใกล้ภาพเขียนยังไม่พิสูจน์ว่าเจ้าของดีเอ็นเอเป็นผู้วาด

ตัวอย่างที่มีสีมาจากถ้ำเอสกูรัลในโปรตุเกส เป็นคราบแคลไซต์ที่มีเม็ดสีแดงติดอยู่ นักวิจัยเก็บเศษวัสดุอย่างระมัดระวัง แล้วสกัดดีเอ็นเอจากชิ้นตัวอย่างขนาดเล็ก แคลไซต์เป็นแร่ที่ก่อตัวตามผนังถ้ำเมื่อมีน้ำแร่ซึมผ่าน ชั้นแร่ที่คลุมเม็ดสีจึงอาจช่วยกักเศษวัสดุไว้ แต่การพบดีเอ็นเอในชิ้นเดียวไม่ได้แปลว่าทุกภาพจะเก็บร่องรอยแบบนี้ได้

การแยกดีเอ็นเอโบราณออกจากสิ่งปนเปื้อนเป็นอีกด่านสำคัญ โมเลกุลที่อยู่มานานมักมีความเสียหายทางเคมีสะสม โดยเฉพาะการเปลี่ยนแปลงที่ปลายสาย นักวิจัยตรวจรูปแบบความเสียหายเหล่านี้ร่วมกับการวิเคราะห์ลำดับพันธุกรรม เพื่อประเมินว่าตัวอย่างมีร่องรอยเก่าจริงหรืออาจมาจากผู้เก็บตัวอย่างในปัจจุบัน

ในตัวอย่างสองชิ้นจากถ้ำเอสกูรัล พบดีเอ็นเอมนุษย์แต่ไม่พบดีเอ็นเอสัตว์ นักวิจัยจึงเห็นว่าการสัมผัสโดยตรงจากมนุษย์เป็นคำอธิบายที่เป็นไปได้ เช่น การแตะหรือถูผนัง รวมถึงการทิ้งสารจากร่างกายไว้ แต่หลักฐานไม่ได้บอกว่าการสัมผัสเกิดขึ้นตอนวาดภาพ

ตัวอย่างผนังที่ไม่มีสีอีกสามชิ้นมีทั้งดีเอ็นเอมนุษย์และสัตว์ปะปนกัน ภาพที่ได้จึงต่างจากคราบสีบนผนังเอสกูรัล ร่องรอยอาจเดินทางมากับดินที่ติดมือ หรือถูกน้ำพัดพามา การเจอดีเอ็นเอใกล้ภาพเขียนจึงเป็นเพียงเบาะแสเรื่องคนเคยอยู่ในถ้ำ ไม่ใช่ลายเซ็นของจิตรกร

อายุของตัวอย่างก็ยังตีกรอบได้กว้าง นักวิจัยใช้รูปแบบความเสียหายของดีเอ็นเอและบริบทของถ้ำประเมินว่า ตัวอย่างส่วนใหญ่มีอายุอย่างน้อยราว 2,000 ปี ส่วนร่องรอยจากเอสกูรัลน่าจะมีอายุไม่ต่ำกว่า 4,000–5,000 ปี เพราะถ้ำถูกปิดหลังยุคทองแดงและเพิ่งเปิดอีกครั้งในปี 1963 ตัวเลขเหล่านี้เป็นอายุขั้นต่ำ ไม่ใช่วันที่แน่นอนของทั้งเม็ดสีและดีเอ็นเอ

ช่องว่างระหว่างอายุของสีและอายุของสารพันธุกรรมสำคัญมาก ดีเอ็นเออาจมาจากคนที่เข้าถ้ำทีหลังภาพถูกวาดนานมาก แม้จะพบมันในคราบแร่ที่มีเม็ดสี นักวิจัยก็ยังต้องแสดงให้เห็นว่าร่องรอยอยู่ในชั้นเดียวกับสีและมีอายุสอดคล้องกัน จึงจะเชื่อมโยงกับการสร้างงานได้หนักแน่นขึ้น

ผลตรวจยังพบดีเอ็นเอในตัวอย่างมีสีเพียงหนึ่งจาก 24 แผงภาพที่เก็บมา ส่วนตัวอย่างจากถ้ำอัลตามิราซึ่งมีภาพวัวกระทิงโด่งดังไม่พบหลักฐานดีเอ็นเอมนุษย์โบราณที่แยกจากสิ่งปนเปื้อนได้ นั่นแสดงว่าผนังถ้ำบางแห่งอาจเก็บร่องรอยไว้ แต่การตรวจไม่พบก็ไม่ได้บอกว่าไม่มีคนเคยสัมผัส

วิธีนี้จึงยังไม่เปิดเผยชื่อหรือเพศของคนวาดภาพบนถ้ำ สิ่งที่การศึกษาทำได้คือเพิ่มผนังถ้ำเข้าไปในแหล่งที่นักวิจัยอาจค้นหาดีเอ็นเอของคนโบราณ ร่วมกับกระดูก ตะกอน และวัตถุที่เคยสัมผัสร่างกาย หากตรวจทั้งพื้นผิวที่มีภาพและบริเวณว่างอย่างระมัดระวัง ร่องรอยเล็ก ๆ อาจช่วยบอกได้ว่าผู้คนเคยเดินทางไปถึงส่วนไหนของถ้ำ โดยยังต้องแยกการสัมผัสออกจากการสร้างภาพให้ชัดเจน