พื้นที่อนุรักษ์โลกนับอะไรไว้บ้าง

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

แผนที่พื้นที่อนุรักษ์มักมีเส้นขอบชัดเจน แต่ขอบเขตบนแผนที่ไม่ได้บอกทุกอย่างว่าพื้นที่ใดกำลังดูแลธรรมชาติอยู่จริง และข้อมูลจากแต่ละประเทศก็ถูกรวบรวมเข้าสู่ฐานข้อมูลโลกไม่พร้อมกัน

สถิติที่เผยแพร่ก่อนหน้านี้ระบุว่าพื้นที่บนบกราว 18.5% ได้รับการรับรองเพื่อการอนุรักษ์ ขณะที่เป้าหมายความหลากหลายทางชีวภาพของสหประชาชาติกำหนดให้อนุรักษ์และจัดการพื้นที่บนบกกับทะเลอย่างน้อย 30% ภายในปี 2030 ช่องว่างระหว่างตัวเลขสองชุดจึงขึ้นกับด้วยว่าเรานับพื้นที่ชนิดใด

งานวิจัยชิ้นใหม่ไม่ได้ตรวจทุกตารางกิโลเมตรของโลก แต่กลับพบว่าพื้นที่ที่อาจอยู่ภายใต้การอนุรักษ์มีมากกว่าที่ตัวเลขทางการระดับโลกแสดง การอ่านตัวเลขนี้จึงต้องดูทั้งชนิดข้อมูล ปีที่ใช้ และวิธีขยายผลจากตัวอย่าง

คำตอบจากงานวิจัยที่ตีพิมพ์ใน Nature คือ 26.81% ของพื้นที่บกทั่วโลกในปี 2022 เมื่อรวมพื้นที่สามประเภท ได้แก่ พื้นที่คุ้มครองที่ขึ้นทะเบียนระดับโลก 15.79% พื้นที่คุ้มครองที่รับรองในระดับประเทศอีก 3.64% และพื้นที่ที่อาจเข้าเกณฑ์มาตรการอนุรักษ์พื้นที่อื่น หรือ possible OECMs อีก 7.38% ตัวเลขรวมนี้เป็นค่าประเมินจากข้อมูลตัวอย่าง ไม่ใช่การนับทะเบียนทางการครบทุกประเทศ

ส่วนแรกคือพื้นที่คุ้มครองที่มีสถานะในฐานข้อมูลระดับโลก เช่น อุทยานแห่งชาติหรือเขตอนุรักษ์ ส่วนที่สองเป็นพื้นที่ซึ่งประเทศนั้นรับรองและมีข้อมูลในฐานข้อมูลภายในประเทศ แต่ยังไม่ปรากฏในฐานข้อมูลโลก งานวิจัยนำแผนที่และข้อมูลระดับชาติที่หาได้มารวมกับชุดข้อมูลสากล จึงเห็นพื้นที่ที่สถิติจากทะเบียนโลกชุดเดียวอาจมองไม่ครบ

ส่วนที่สามมีเงื่อนไขมากกว่าการเห็นว่าพื้นที่ยังเขียวอยู่ งานวิจัยเรียกพื้นที่กลุ่มนี้ว่า “อาจเข้าเกณฑ์” OECM ซึ่งเป็นพื้นที่ที่ไม่ใช่เขตคุ้มครองตามนิยามเดิม แต่มีขอบเขตกำหนดได้ มีผู้ดูแลหรือกลไกกำกับ และมีการจัดการระยะยาวที่ช่วยคงความหลากหลายทางชีวภาพ

คำว่าอาจเข้าเกณฑ์มีความหมายสำคัญ เพราะการรับรองอย่างเป็นทางการในหลายประเทศยังอยู่ช่วงเริ่มต้น ผู้วิจัยประเมินพื้นที่ที่มีข้อมูลว่าอาจผ่านเกณฑ์ในอนาคต ไม่ได้ประกาศว่าพื้นที่ทั้งหมด 7.38% ได้รับสถานะ OECM แล้ว การรับรองยังต้องพิจารณาผู้ดูแลพื้นที่และกระบวนการของแต่ละประเทศ

วิธีคำนวณก็ไม่ได้เริ่มจากการสำรวจภาคสนามทั่วโลก นักวิจัยรวบรวมข้อมูลเชิงพื้นที่ 2 ชุดระดับโลกกับข้อมูลระดับประเทศและระดับท้องถิ่น 65 ชุด แล้วเลือกตัวอย่างที่ครอบคลุม 25 ประเทศและดินแดน พื้นที่ตัวอย่างคิดเป็นประมาณ 10% ของพื้นผิวบกโลกและถูกออกแบบให้แทนปัจจัยหลายด้าน เช่น ไบโอม ภูมิประเทศ การใช้ที่ดิน และการกระจายประชากร

จากนั้นผู้วิจัยสร้างชุดตัวอย่างเชิงพื้นที่ 1,000 ชุดจากพื้นที่ขนาด 100 × 100 กิโลเมตร เพื่อประเมินสัดส่วนของพื้นที่อนุรักษ์แต่ละประเภท และขยายผลเป็นค่าประมาณระดับโลก จุดแข็งคือรวมข้อมูลที่ทะเบียนโลกยังไม่มีครบ ส่วนข้อจำกัดคือผลยังขึ้นกับความครบถ้วนและความแม่นยำของข้อมูลท้องถิ่น รวมถึงการเลือกพื้นที่ตัวอย่าง

ควรแยกตัวเลข 26.81% นี้ออกจาก 18.5% ที่งานวิจัยอ้างว่าเป็นสถิติทางการซึ่งเผยแพร่ในช่วงปัจจุบันด้วย เพราะค่าประเมิน 26.81% ใช้ข้อมูลฐานปี 2022 และจัดกลุ่มพื้นที่ต่างจากสถิติทะเบียนโลก ไม่ควรลบสองตัวเลขนี้ตรง ๆ แล้วเรียกผลต่างว่าเป็นพื้นที่ที่เพิ่งถูกค้นพบทั้งหมด

เป้าหมาย Target 3 ไม่ได้วัดเพียงขนาดพื้นที่ แต่ยังพูดถึงการจัดการที่ได้ผล การกระจายให้ครอบคลุมระบบนิเวศ การเชื่อมต่อระหว่างพื้นที่ และการกำกับดูแลที่เป็นธรรม งานวิจัยพบว่าการรวมพื้นที่ประเภทอื่นช่วยเพิ่มยอดรวม แต่ยังไม่แก้ช่องว่างด้านการเป็นตัวแทนของเขตนิเวศได้มากพอ

ดังนั้น 26.81% จึงตอบคำถามว่า เมื่อรวมข้อมูลระดับประเทศและพื้นที่ที่อาจเข้าเกณฑ์แล้ว โลกอาจมีพื้นที่บนบกภายใต้การอนุรักษ์มากกว่าสถิติเดิมเพียงใด ค่านี้เป็นภาพประเมินของปี 2022 ไม่ใช่หลักฐานว่าพื้นที่ทั้งหมดได้รับการรับรองแล้ว หรือว่าการสูญเสียความหลากหลายทางชีวภาพหยุดลง