QWERTY ไม่ได้เรียงมาให้พิมพ์เร็ว

มองแป้นพิมพ์ตรงหน้าสักครั้ง แถวบนสุดเรียง Q W E R T Y ไม่ใช่ A B C ทั้งที่แบบหลังจำง่ายกว่าเยอะ ผังที่ดูมั่วๆ นี้อยู่กับเรามาร่วม 150 ปี ตั้งแต่ยุคที่คอมพิวเตอร์ยังไม่เกิด

คนวางผังนี้คือคริสโตเฟอร์ โซลส์ คนทำเครื่องพิมพ์ดีดยุคแรก แป้นรุ่นแรกของเขาเรียงตามตัวอักษรจริงๆ แต่พอพิมพ์เร็วขึ้น ปัญหาก็มา ก้านโลหะบางๆ ที่ดีดขึ้นไปตีตัวอักษรบนกระดาษชนกันและติดค้าง ยิ่งกดปุ่มที่ก้านอยู่ใกล้กันเร็วๆ ยิ่งติดง่าย บางครั้งต้องหยุดมาแกะก้านด้วยมือ

ไม่ได้ออกแบบให้ช้า แต่ออกแบบให้ไม่ติด

เรื่องเล่าว่า QWERTY ตั้งใจทำให้พิมพ์ช้า ฟังดูมีเหตุผลในยุคที่ก้านติดบ่อย แต่ถ้าจะทำให้ช้าจริง แค่สลับตัวอักษรมั่วๆ ก็พอ ไม่ต้องคิดเรื่องก้าน สิ่งที่โซลส์ทำคือแยกคู่ตัวอักษรที่เจอบ่อยๆ ให้ก้านของมันอยู่ห่างกัน เวลากดติดกัน ก้านจะได้ไม่ชนกัน ผลข้างเคียงคือมือต้องขยับกว้างขึ้น ไม่ใช่แผนแกล้งคนพิมพ์ แต่เป็นข้อประนีประนอมกับเครื่องจักรยุคนั้น และบางคู่ก็ยังวางใกล้กันอยู่ เพราะจะให้ลงตัวทุกคู่เป็นไปไม่ได้

มีเกร็ดหนึ่งที่คนชอบเล่าต่อ คำว่า typewriter พิมพ์ได้ด้วยแถวบนสุดทั้งหมด ตัวอักษรทุกตัวอยู่ใน QWERTYUIOP พอดี ดูเหมือนตั้งใจวางไว้ แต่ไม่มีหลักฐานว่าโซลส์คิดแบบนั้นมาก่อน นับเป็นเรื่องบังเอิญที่จำง่ายมากกว่าแผนลับ

แล้วทำไมของที่ดีกว่า ถึงแทนที่ไม่ได้

ปี 1936 ออกัสต์ ดโวรัก เสนอผังใหม่ วางตัวที่ใช้บ่อยไว้แถวกลางที่นิ้วพักอยู่แล้ว เพื่อให้มือขยับน้อยลง ดูสมเหตุสมผลกว่าเยอะ แต่ตอนนั้น QWERTY อยู่มา 60 ปีแล้ว คนพิมพ์เป็นแล้วทั้งประเทศ บริษัทมีเครื่อง QWERTY เต็มออฟฟิศ จะเปลี่ยนทีต้องซื้อเครื่องใหม่ สอนพิมพ์ใหม่ทั้งหมด ส่วนข้อได้เปรียบด้านความเร็วของดโวรักเองก็ยังถกเถียงกันอยู่ ไม่ได้ชัดพอให้คนทั้งโลกยอมจ่ายต้นทุนนั้น

ที่น่าสนใจคือแต่ละประเทศไม่ได้ทิ้ง QWERTY แต่ปรับมันเล็กน้อย เยอรมนีใช้ QWERTZ สลับ Y กับ Z เพราะในภาษาเยอรมันใช้ Z บ่อยกว่า Y ฝรั่งเศสใช้ AZERTY สลับ A กับ Q และ Z กับ W เพื่อรองรับตัวอักษรของตัวเอง ผังแม่ยังอยู่ แต่รายละเอียดปรับตามภาษา

เวอร์ชันไทยก็เรื่องเดียวกัน

บ้านเราก็มีเรื่องเดียวกัน แป้นไทยเกษมณีเริ่มใช้แพร่หลายราวปี 2474 ทีมผู้พัฒนาใช้เวลาวิเคราะห์ว่าตัวอักษรไทยตัวไหนเจอบ่อย แล้ววางตัวที่เจอบ่อยไว้แถวกลางเช่นเดียวกัน กลายเป็นแป้นที่คนไทยคุ้นเคย ต่อมามีแป้นปัตตะโชติที่พยายามเกลี่ยภาระมือซ้ายขวาให้สมดุลกว่าเดิม แต่ก็ไม่ได้รับความนิยม เพราะคนชินเกษมณีไปแล้ว เหตุผลเดียวกับที่ดโวรักแพ้ QWERTY

ครั้งต่อไปที่พิมพ์งาน ลองมองแถวบนสุดอีกครั้ง สิ่งที่เห็นไม่ใช่ผังที่ดีที่สุด แต่เป็นผังที่เกิดก่อน แล้วทุกคนยอมเรียนมันจนเปลี่ยนไม่ได้ ของที่ชนะไม่จำเป็นต้องดีที่สุดเสมอไป แค่มาถูกเวลาและทุกคนใช้มันพร้อมกัน

แป้นของคุณเป็นแบบไหน เคยลองเปลี่ยนไปใช้ผังอื่นแล้วกลับมาเหมือนเดิมบ้างไหม