สยามปฏิรูปเพื่อเอาตัวรอด ส่วนญี่ปุ่นปฏิรูปเพื่อเป็นมหาอำนาจ จริงหรือ

การปฏิรูปสยามกับญี่ปุ่น: จุดเริ่มต้นเดียวกัน แต่ปลายทางต่างกัน

ในช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 19 ทั้ง สยามและญี่ปุ่น ต่างเผชิญแรงกดดันจากโลกตะวันตกที่กำลังขยายอำนาจอย่างรวดเร็ว อังกฤษ ฝรั่งเศส สหรัฐอเมริกา และชาติตะวันตกอื่น ๆ มีทั้งกองทัพ เรือรบ เทคโนโลยี และระบบเศรษฐกิจที่เหนือกว่ารัฐในเอเชียจำนวนมาก

ทั้งสองประเทศจึงต้องเผชิญคำถามเดียวกันว่า

“เราจะอยู่รอดในโลกที่มหาอำนาจตะวันตกกำลังขยายอำนาจได้อย่างไร?”

แต่เมื่อมองลึกลงไป เป้าหมายของการเปลี่ยนแปลงกลับแตกต่างกันอย่างน่าสนใจ

สยามต้องการรักษาเอกราชและเอาตัวรอดจากการตกเป็นอาณานิคม ขณะที่ญี่ปุ่นค่อย ๆ เปลี่ยนจากการป้องกันตัวเองไปสู่ความต้องการเป็นมหาอำนาจเสียเอง

นี่คือหนึ่งในความแตกต่างสำคัญที่ทำให้เส้นทางประวัติศาสตร์ของสองประเทศแตกต่างกันอย่างมาก

สยาม: การปฏิรูปเพื่อรักษาประเทศ

การปฏิรูปครั้งใหญ่ของสยามในสมัยรัชกาลที่ 5 ไม่ได้เกิดขึ้นในสุญญากาศ แต่เกิดขึ้นท่ามกลางการขยายตัวของจักรวรรดินิยมตะวันตกในเอเชีย

อังกฤษมีอำนาจในพม่าและมลายู ขณะที่ฝรั่งเศสขยายอำนาจจากอินโดจีนเข้ามาประชิดดินแดนของสยาม

สยามจึงอยู่ในสถานการณ์ที่ค่อนข้างลำบาก

หากยังคงใช้ระบบการปกครองแบบเดิม มีระบบเกณฑ์แรงงานแบบเดิม กองทัพไม่มีประสิทธิภาพ และระบบกฎหมายแตกต่างจากมาตรฐานของชาติตะวันตก ก็ยากที่จะต่อรองกับมหาอำนาจเหล่านี้ได้

การปฏิรูปจึงเกิดขึ้นในหลายด้าน

ทั้งการรวมศูนย์อำนาจเข้าสู่ส่วนกลาง การจัดตั้งระบบกระทรวงแบบใหม่ การปฏิรูปการคลัง การสร้างกองทัพสมัยใหม่ การศึกษา ระบบกฎหมาย การเลิกระบบไพร่และทาส ตลอดจนการสร้างโครงสร้างพื้นฐานอย่างรถไฟและโทรเลข

สิ่งเหล่านี้ไม่ได้มีเป้าหมายเพียงแค่ทำให้ประเทศ “ทันสมัย”

แต่มีเป้าหมายทางการเมืองที่สำคัญมากคือ

ทำให้สยามกลายเป็นรัฐสมัยใหม่ที่สามารถเจรจาต่อรองกับจักรวรรดินิยมตะวันตกได้

เพราะในยุคนั้น การเป็น “รัฐที่มีอำนาจอธิปไตย” ไม่ได้หมายความเพียงว่ามีพระมหากษัตริย์และมีดินแดนของตัวเอง แต่ยังเกี่ยวข้องกับการมีระบบกฎหมาย การบริหารราชการ และสถาบันของรัฐที่มหาอำนาจตะวันตกยอมรับ

ดังนั้น หากจะสรุปแรงผลักดันของสยามแบบสั้นที่สุด อาจกล่าวได้ว่า

สยามปฏิรูปเพื่อไม่ให้ตัวเองกลายเป็นอาณานิคม

 

แต่ญี่ปุ่นไม่ได้หยุดอยู่แค่การ “เอาตัวรอด”

ญี่ปุ่นเองก็เริ่มต้นจากความกลัวไม่ต่างกัน

การมาถึงของกองเรือสหรัฐฯ ของพลเรือจัตวาแมทธิว เพอร์รี ในปี 1853 แสดงให้ญี่ปุ่นเห็นอย่างชัดเจนว่า หากประเทศยังคงอ่อนแอและปิดตัวเองอยู่ ก็อาจถูกบังคับให้เปิดประเทศและถูกมหาอำนาจตะวันตกกดดันได้

หลังการล่มสลายของรัฐบาลโชกุนและการฟื้นฟูอำนาจจักรพรรดิในปี 1868 ญี่ปุ่นจึงเข้าสู่สิ่งที่เรียกว่า การปฏิรูปเมจิ

ญี่ปุ่นเริ่มสร้างรัฐแบบรวมศูนย์ กองทัพสมัยใหม่ ระบบการศึกษา อุตสาหกรรม รถไฟ ระบบภาษี และระบบราชการแบบใหม่

ในระยะแรก เป้าหมายสำคัญก็ไม่ต่างจากสยามมากนัก

ต้องทำให้ประเทศแข็งแรงพอที่จะไม่ถูกตะวันตกกลืนกิน

แนวคิดที่สะท้อนเรื่องนี้ได้ดีคือ

“ฟุโกกุ เคียวเฮ” (Fukoku Kyōhei) — ประเทศมั่งคั่ง กองทัพเข้มแข็ง

แต่สิ่งที่แตกต่างคือ ญี่ปุ่นไม่ได้หยุดอยู่ตรงนั้น

เมื่อญี่ปุ่นสร้างรัฐและกองทัพที่แข็งแกร่งขึ้นแล้ว เป้าหมายของประเทศเริ่มเปลี่ยนจาก

“เราจะไม่ถูกยึด”

ไปสู่

“เราจะขึ้นมาอยู่ในระดับเดียวกับมหาอำนาจ”

และท้ายที่สุดพัฒนาไปถึง

“เราสามารถเป็นมหาอำนาจในเอเชียได้หรือไม่?”

 

จากผู้ถูกคุกคาม สู่ผู้สร้างจักรวรรดิ

จุดเปลี่ยนสำคัญคือ ญี่ปุ่นไม่ได้เพียงรับเทคโนโลยีตะวันตกมาใช้เพื่อป้องกันประเทศ แต่สร้างอุตสาหกรรมและกองทัพที่สามารถใช้ในการขยายอำนาจออกไปนอกประเทศ

สงครามจีน–ญี่ปุ่นในปี 1894–1895 แสดงให้เห็นถึงการเปลี่ยนแปลงครั้งนี้อย่างชัดเจน

ญี่ปุ่นที่เคยถูกมหาอำนาจตะวันตกกดดัน กลับกลายเป็นฝ่ายที่สามารถเอาชนะจีน ซึ่งในเวลานั้นเป็นจักรวรรดิขนาดใหญ่ในเอเชียได้

ต่อมาญี่ปุ่นสามารถเอาชนะจักรวรรดิรัสเซียในสงครามรัสเซีย–ญี่ปุ่น ค.ศ. 1904–1905

ชัยชนะเหนือรัสเซียมีความสำคัญอย่างมาก เพราะมันทำให้ญี่ปุ่นได้รับการยอมรับว่าเป็นหนึ่งในมหาอำนาจของโลก

จากนั้นญี่ปุ่นก็ขยายอำนาจต่อไปในเกาหลี ไต้หวัน แมนจูเรีย และพื้นที่อื่น ๆ ในเอเชีย

ดังนั้น การปฏิรูปเมจิจึงไม่ได้จบลงที่การรักษาเอกราช

มันสร้างรัฐที่มีศักยภาพในการ แข่งขันและขยายอำนาจ

 

แล้วทำไมสยามถึงไม่เดินไปในเส้นทางเดียวกัน?

คำตอบส่วนหนึ่งอยู่ที่ตำแหน่งทางภูมิรัฐศาสตร์

สยามอยู่ระหว่างจักรวรรดิอังกฤษทางตะวันตกและจักรวรรดิฝรั่งเศสทางตะวันออก

การพยายามสร้างจักรวรรดิของตัวเองอาจทำให้สยามตกเป็นเป้าหมายของมหาอำนาจเร็วขึ้น

ยุทธศาสตร์ที่เหมาะสมกว่าจึงเป็นการสร้างรัฐให้เข้มแข็งพอที่จะรักษาเอกราช พร้อมทั้งใช้การทูต การเจรจา และการประนีประนอมกับมหาอำนาจ

แต่การรักษาเอกราชนั้นมีต้นทุน

สยามต้องยอมสูญเสียอำนาจเหนือดินแดนหลายส่วนและทำสนธิสัญญาที่ไม่เท่าเทียมกับชาติตะวันตกในช่วงหนึ่ง

กล่าวอีกแบบหนึ่งคือ

ญี่ปุ่นพยายามสร้างพลังเพื่อเปลี่ยนตัวเองให้เป็นผู้เล่นรายใหญ่ของระบบระหว่างประเทศ

ขณะที่

สยามพยายามสร้างพลังให้เพียงพอที่จะรักษาตัวเองอยู่ในระบบนั้น

 

ความเหมือนที่สำคัญที่สุด

อย่างไรก็ตาม การบอกว่า

“สยามปฏิรูปเพราะกลัวถูกยึด ส่วนญี่ปุ่นปฏิรูปเพราะอยากเป็นมหาอำนาจ”

ก็ยังไม่ถูกต้องทั้งหมด

เพราะ ญี่ปุ่นในตอนแรกก็กลัวการถูกครอบงำจากตะวันตกเช่นเดียวกัน

ความแตกต่างจริง ๆ จึงอยู่ที่ ปลายทางของการสร้างรัฐ

ทั้งสองประเทศเริ่มจากคำถามคล้ายกัน

“ถ้าเราไม่เปลี่ยนแปลง เราจะอยู่รอดได้หรือไม่?”

แต่เมื่อญี่ปุ่นสร้างความแข็งแกร่งขึ้น คำถามของญี่ปุ่นเปลี่ยนไปเป็น

“เมื่อเราแข็งแกร่งแล้ว เราจะมีสถานะอะไรในโลก?”

ขณะที่สยามยังต้องให้ความสำคัญกับคำถามเดิมมากกว่า

“เราจะรักษาเอกราชและดินแดนที่เหลืออยู่ได้อย่างไร?”

นี่จึงเป็นความแตกต่างที่น่าสนใจของประวัติศาสตร์ทั้งสองประเทศ

สรุป

หากมองการปฏิรูปในศตวรรษที่ 19 เป็นเกมระหว่างรัฐต่าง ๆ

สยามปฏิรูปเพื่อ “รักษาที่นั่งของตัวเอง” ในโลกที่มหาอำนาจกำลังแบ่งพื้นที่กัน

ส่วน

ญี่ปุ่นปฏิรูปจนสามารถ “ขึ้นมาเป็นหนึ่งในผู้เล่นรายใหญ่” และในเวลาต่อมากลายเป็นจักรวรรดิที่มีความทะเยอทะยานของตัวเอง

ดังนั้น ทั้งสองประเทศไม่ได้มีจุดเริ่มต้นที่แตกต่างกันอย่างสิ้นเชิง

ทั้งคู่ต่างเห็นภัยจากจักรวรรดินิยมตะวันตก และต่างพยายามสร้างรัฐสมัยใหม่ขึ้นมา

แต่เส้นทางหลังจากนั้นแตกต่างกัน

สยาม — Modernize เพื่อ Survive

ญี่ปุ่น — Modernize เพื่อ Survive และต่อมา Compete

และในที่สุด ญี่ปุ่นก้าวไปไกลกว่านั้น คือ

Modernize เพื่อ Become a Great Power

นี่อาจเป็นหนึ่งในเหตุผลสำคัญที่ทำให้การปฏิรูปของญี่ปุ่นนำไปสู่การสร้างจักรวรรดิ ขณะที่การปฏิรูปของสยามนำไปสู่การรักษาเอกราชท่ามกลางการแข่งขันของจักรวรรดินิยมในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้

แตกต่างไหม วันนี้ไทยกับญี่ปุ่นต่างกันมาก