ทัวร์ลงออนไลน์กำลังทำให้เราเป็นผู้พิพากษาได้อย่างไร

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

แค่มีคลิปสั้นไม่กี่วินาที ภาพแคปหน้าจอหนึ่งใบ หรือคำบอกเล่าจากบัญชีที่เราไม่รู้จัก วันเดียวชื่อของใครบางคนก็อาจถูกค้นหา ถูกขุดเรื่องเก่า ถูกตามไปถึงที่ทำงานและครอบครัวได้แล้ว ปุ่มแชร์กับช่องคอมเมนต์ทำให้ทุกคนเข้าไปอยู่ในเหตุการณ์ได้ทันที แม้จะรู้ข้อมูลเพียงด้านเดียวก็ตาม

คนจำนวนมากเริ่มต้นจากความรู้สึกที่ฟังดูดี เราอยากปกป้องผู้เสียหาย อยากเรียกร้องความรับผิดชอบ หรือไม่อยากปล่อยให้เรื่องผิดผ่านไปเฉย ๆ แต่เมื่อการตำหนิกลายเป็นการรวมกลุ่มล่าคน เป้าหมายก็เปลี่ยนจากการตรวจสอบข้อเท็จจริงไปเป็นการลงโทษให้สาสมใจ

สิ่งที่น่ากังวลของศาลเตี้ยคีย์บอร์ดจึงไม่ใช่การวิจารณ์ เพราะการตั้งคำถามต่อผู้มีอำนาจหรือพฤติกรรมที่สร้างความเสียหายยังจำเป็นต่อสังคม ปัญหาเริ่มเมื่อเราตัดสินว่าใครผิดจากเศษข้อมูล แล้วส่งต่อชื่อ ที่อยู่ ที่ทำงาน หรือเรื่องของคนรอบตัวเพื่อให้คนแปลกหน้าเข้าไปกดดันแทนเรา

งานวิจัยเกี่ยวกับการประจานออนไลน์พบว่า สภาพแวดล้อมของโซเชียลอาจทำให้ผู้ใช้รับรู้ความรุนแรงของคอมเมนต์ที่เป็นศัตรูน้อยลง และลดความไวต่อผลกระทบทางศีลธรรมของการกระทำ เมื่อเห็นคนจำนวนมากพิมพ์แรงขึ้นเรื่อย ๆ ถ้อยคำที่ตอนแรกเราอาจไม่กล้าใช้ก็เริ่มดูเหมือนเป็นเรื่องปกติ

ความรู้สึกว่า “ทุกคนก็พูดแบบนี้” ทำให้ความรับผิดชอบกระจายออกไป ไม่มีใครรู้สึกว่าตัวเองเป็นคนทำร้ายใครโดยตรง ทั้งที่สำหรับคนถูกถล่ม หนึ่งร้อยคอมเมนต์ไม่ได้ถูกรับรู้เป็นเสียงรวมก้อนเดียว แต่มันคือการถูกย้ำซ้ำเป็นร้อยครั้ง

จุดต่างสำคัญระหว่างการตรวจสอบกับการล่าแม่มด คือการยอมรับว่าเรายังอาจไม่รู้ทั้งหมด การตรวจสอบถามหาหลักฐาน เปิดพื้นที่ให้คำชี้แจง และแก้ไขเมื่อพบว่าตัวเองเข้าใจผิด ส่วนการล่าแม่มดต้องการคำตัดสินเร็ว ๆ และมักมองคำอธิบายทุกอย่างเป็นข้ออ้างตั้งแต่ต้น

หลักพื้นฐานของกระบวนการยุติธรรมจึงมีความหมายมากกว่าที่คิด บุคคลที่ถูกกล่าวหาต้องได้รับการสันนิษฐานว่าเป็นผู้บริสุทธิ์จนกว่าจะพิสูจน์ได้ตามกฎหมาย นี่ไม่ได้แปลว่าเหยื่อไม่มีสิทธิ์เล่าเรื่อง หรือสังคมห้ามตั้งคำถาม แต่หมายความว่าโทษร้ายแรงไม่ควรถูกกำหนดจากอารมณ์ของคนที่ถือโทรศัพท์อยู่คนละมุมเมือง

คำว่า Cancel Culture ฟังเหมือนเป็นเรื่องไกลตัว แต่รูปแบบของมันเกิดได้ทุกครั้งที่เราพบโพสต์แล้วรีบตัดสินคนจากชื่อจริง ภาพเก่า หรือประวัติส่วนตัวที่ไม่เกี่ยวกับเหตุการณ์ กดดันให้นายจ้างลงโทษก่อนมีข้อเท็จจริงครบ หรือชวนกันเข้าไปถล่มคนที่อาจเป็นเพียงผู้เกี่ยวข้องผิดตัว

ความเสียหายหลังทัวร์ลงไม่ได้หายไปพร้อมกับกระแส เมื่อข้อกล่าวหาผิดพลาด โพสต์แก้ข่าวมักเดินทางช้ากว่าโพสต์แรกมาก คนที่ถูกระบุตัวผิดอาจเสียงาน เสียความสัมพันธ์ หรืออยู่กับผลค้นหาเดิมไปอีกนาน ขณะที่ผู้ร่วมถล่มแต่ละคนอาจรู้สึกเพียงว่า “พิมพ์ไปตามที่เห็น”

ยิ่งไปกว่านั้น การใช้ฝูงชนเป็นเครื่องมือจัดการทุกเรื่องทำให้เรื่องที่ควรถูกสอบสวนอย่างเป็นธรรมกลายเป็นการแข่งขันว่าใครด่าได้เจ็บกว่า ผลลัพธ์คือผู้เสียหายตัวจริงอาจไม่ได้รับความช่วยเหลือที่เป็นรูปธรรม ข้อเท็จจริงถูกกลบด้วยเสียงดัง และคนที่มีอำนาจรับผิดชอบจริงกลับหลุดจากสายตาไปง่าย ๆ

ก่อนกดแชร์ ลองหยุดถามตัวเองสั้น ๆ ว่า เราเห็นแหล่งต้นทางหรือยัง ข้อมูลนี้ยืนยันได้แค่ไหน การเปิดเผยข้อมูลส่วนตัวจำเป็นต่อประโยชน์สาธารณะจริงหรือเปล่า และถ้าเรารู้วันหน้าว่าผิดคน เราจะรับผิดชอบต่อสิ่งที่ส่งต่ออย่างไร

การไม่ร่วมทัวร์ลงไม่ได้เท่ากับเข้าข้างคนทำผิด มันอาจเป็นการเลือกให้ความยุติธรรมมีที่ว่างสำหรับหลักฐาน ความรับผิดชอบที่ตรงตัว และการเยียวยาที่ไม่สร้างเหยื่อเพิ่มอีกคน บางครั้งการกระทำที่ยากที่สุดบนอินเทอร์เน็ตไม่ใช่การพิมพ์ประโยคแรง ๆ แต่คือการวางมือจากปุ่มแชร์ก่อนที่ความสะใจของเรา จะกลายเป็นต้นทุนชีวิตของคนอื่น