ถนนตัดตรงกลางทุ่งนา แต่กลับอ้อมหมู่บ้าน ใครเป็นคนเลือกทางนี้

• แนวถนนไม่ได้กำหนดจากระยะทางที่สั้นที่สุดเพียงอย่างเดียว

• การตัดสินใจขึ้นอยู่กับหน่วยงานเจ้าของโครงการ การสำรวจออกแบบ และข้อจำกัดของพื้นที่

• เหตุผลที่ถนนแต่ละสายอ้อมหมู่บ้านต้องตรวจสอบจากเอกสารโครงการจริง ไม่สามารถตัดสินจากภาพเพียงอย่างเดียว

ลองสังเกตถนนในชนบทบางแห่ง จะเห็นถนนทอดยาวผ่านทุ่งนาโล่ง ๆ แต่เมื่อเข้าใกล้หมู่บ้านกลับเบี่ยงออกไปด้านข้าง ทั้งที่หากตัดผ่านกลางชุมชนโดยตรง ระยะทางบนแผนที่อาจดูสั้นกว่า

ภาพแบบนี้ทำให้เกิดคำถามว่า ใครเป็นคนเลือกแนวถนน และทำไมไม่สร้างให้ตรงที่สุดตั้งแต่แรก

คำตอบคือ การกำหนดแนวถนนเป็นงานวางแผนและออกแบบที่ต้องพิจารณาหลายปัจจัย ไม่ใช่เพียงการลากเส้นเชื่อมจุดเริ่มต้นกับจุดหมายปลายทาง

ใครมีหน้าที่กำหนดแนวถนน

โดยทั่วไป โครงการถนนจะมีหน่วยงานเจ้าของโครงการรับผิดชอบการศึกษาและดำเนินงาน เช่น กรมทางหลวง กรมทางหลวงชนบท หรือองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น ขึ้นอยู่กับประเภทถนนและอำนาจหน้าที่

ในขั้นตอนศึกษาและออกแบบ อาจมีวิศวกรและบริษัทที่ปรึกษาร่วมสำรวจพื้นที่ วิเคราะห์ทางเลือก และจัดทำแบบ ก่อนเข้าสู่กระบวนการพิจารณาอนุมัติตามอำนาจหน้าที่ของแต่ละโครงการ

ตัวอย่างเช่น กรมทางหลวงชนบทเคยดำเนินโครงการศึกษาความเหมาะสมและสำรวจออกแบบถนนเลี่ยงเมืองสะเดา จังหวัดสงขลา โดยพิจารณาแนวสายทาง รูปแบบถนน ความคุ้มค่าทางเศรษฐกิจ และผลกระทบสิ่งแวดล้อมเบื้องต้น พร้อมจัดประชุมรับฟังความคิดเห็นประชาชน

กรณีนี้แสดงให้เห็นว่า แนวถนนไม่ได้เกิดจากการตัดสินใจเรื่องตำแหน่งเพียงอย่างเดียว แต่เป็นส่วนหนึ่งของการศึกษาโครงการในภาพรวม

ทำไมไม่ตัดถนนผ่านกลางหมู่บ้าน

เหตุผลแรก คือ ผลกระทบต่อคนที่อยู่อาศัย

หากถนนสายใหม่พาดผ่านกลางชุมชน อาจเกี่ยวข้องกับการรื้อย้ายสิ่งปลูกสร้าง การเข้าถึงบ้านเรือน ความปลอดภัยของคนเดินเท้า และการเปลี่ยนแปลงวิถีชีวิต จึงต้องนำประเด็นเหล่านี้มาพิจารณาตามลักษณะของโครงการ

เหตุผลที่สอง คือ ต้นทุนไม่ได้มีแค่ค่าก่อสร้างถนน

การเลือกแนวถนนอาจเกี่ยวข้องกับค่าที่ดินและค่าทดแทน การย้ายสาธารณูปโภค งานระบายน้ำ ตลอดจนสิ่งกีดขวางในพื้นที่ ดังนั้น แนวที่สั้นกว่าอาจไม่ได้มีต้นทุนรวมต่ำกว่าเสมอไป ทั้งนี้ต้องเปรียบเทียบข้อมูลจริงของแต่ละทางเลือก

เหตุผลที่สาม คือ สภาพพื้นที่และการเชื่อมต่อกับถนนเดิม

แนวถนนต้องสอดคล้องกับสภาพภูมิประเทศ จุดตัดทางแยก การระบายน้ำ และโครงข่ายถนนที่มีอยู่ การออกแบบจึงอาจต้องปรับแนวให้เหมาะสม แม้เส้นทางที่ได้จะไม่ตรงที่สุดเมื่อมองจากแผนที่

อย่างไรก็ตาม ปัจจัยเหล่านี้เป็นเหตุผลที่อาจเกิดขึ้นได้ ไม่ใช่ข้อสรุปว่าถนนทุกสายที่อ้อมหมู่บ้านถูกออกแบบด้วยเหตุผลเดียวกัน

แล้วประชาชนมีสิทธิ์เสนอความคิดเห็นหรือไม่

ในโครงการบางประเภท มีขั้นตอนรับฟังความคิดเห็นและการมีส่วนร่วมของประชาชน เพื่อให้ผู้ได้รับผลกระทบและหน่วยงานที่เกี่ยวข้องได้แสดงความคิดเห็นต่อแนวทางที่เสนอ

ส่วนกรณีที่ต้องเวนคืนที่ดิน จะมีกระบวนการตามกฎหมายว่าด้วยการเวนคืนและการได้มาซึ่งอสังหาริมทรัพย์ โดยพระราชบัญญัติ พ.ศ. 2562 มาตรา 8 กำหนดรายละเอียดเกี่ยวกับการตราพระราชกฤษฎีกากำหนดเขตที่ดินที่จะเวนคืนในกรณีที่ต้องสำรวจให้ทราบแน่ชัด รวมถึงวัตถุประสงค์ แนวเขต และแผนที่หรือแผนผังที่เกี่ยวข้อง

จุดสำคัญคือ การรับฟังความคิดเห็นไม่ได้หมายความว่าความเห็นทุกข้อจะต้องได้รับการยอมรับ และขั้นตอนที่ใช้จริงต้องพิจารณาจากประเภทโครงการและกฎหมายที่เกี่ยวข้อง

ถนนที่เห็นบนแผนที่ บอกเหตุผลทั้งหมดได้หรือไม่

ถ้าต้องการรู้ว่าเหตุใดถนนสายหนึ่งจึงตัดผ่านทุ่งนาแทนกลางหมู่บ้าน หลักฐานที่ควรตรวจสอบ ได้แก่ แผนที่แนวสายทาง รายงานศึกษาและเปรียบเทียบทางเลือก แบบก่อสร้าง เอกสารเกี่ยวกับที่ดิน และรายงานรับฟังความคิดเห็นของโครงการนั้น

หากไม่มีเอกสารเหล่านี้ การสรุปว่าถนนอ้อมหมู่บ้านเพราะประหยัดงบประมาณ หลีกเลี่ยงการเวนคืน หรือเอื้อประโยชน์ให้ใครเป็นพิเศษ ย่อมเกินกว่าหลักฐานที่มี

ท้ายที่สุด ถนนที่ดูเหมือนตรงที่สุดอาจไม่ใช่ทางเลือกที่เหมาะสมที่สุด แต่แนวถนนที่เหมาะสมจริงต้องอธิบายได้ด้วยข้อมูลและเหตุผลที่ตรวจสอบได้

ถ้าต้องเลือกระหว่างถนนที่สั้นที่สุดกับถนนที่กระทบชุมชนน้อยที่สุด คุณคิดว่าควรให้น้ำหนักกับเรื่องใดมากกว่ากัน