อยู่ไกลสนามรบ ทำไมสงครามยังสะเทือนกระเป๋าเราได้

เวลาพูดถึงคำว่า “สงคราม” หลายคนอาจนึกถึงภาพรถถัง เครื่องบินรบ ขีปนาวุธ หรือทหารกำลังต่อสู้กันอยู่ในสนามรบ แต่สำหรับคนที่อยู่ห่างออกไปหลายพันกิโลเมตร ผลกระทบอาจมาในรูปของน้ำมันแพงขึ้น ค่าขนส่งเพิ่มขึ้น หรือค่าเงินที่ผันผวน ทั้งที่ประเทศของตัวเองไม่ได้เข้าร่วมรบเลย

ที่น่าสนใจคือ ผลกระทบบางอย่างอาจเกิดขึ้นตั้งแต่ตลาดเริ่มกังวล ก่อนที่ความขัดแย้งจะขยายตัวเสียอีก อย่างไรก็ตาม ไม่ใช่ทุกครั้งที่มีข่าวสงครามแล้วสินค้าทุกอย่างจะต้องแพงขึ้นพร้อมกัน ผลที่เกิดขึ้นขึ้นอยู่กับพื้นที่ ระยะเวลา และความเชื่อมโยงทางเศรษฐกิจด้วย

วันนี้เลยอยากลองไล่ดู 5 เรื่องที่สงครามสามารถเปลี่ยนชีวิตคนธรรมดาได้ แม้เจ้าตัวจะไม่ได้อยู่ใกล้สนามรบเลยก็ตาม ลำดับต่อไปนี้เป็นการจัดประเด็นให้อ่านง่าย ไม่ใช่การจัดอันดับความเสียหายจากข้อมูลสถิติ

1. ราคาพลังงานอาจเปลี่ยนเร็วกว่าที่คิด

สิ่งแรกที่หลายคนนึกถึงเมื่อเกิดความขัดแย้งระหว่างประเทศคือ พลังงาน

ลองคิดง่าย ๆ ว่า หากพื้นที่สำคัญที่เกี่ยวข้องกับการผลิตหรือขนส่งน้ำมันและก๊าซเกิดความไม่แน่นอน ตลาดก็อาจเริ่มกังวลเรื่องปริมาณพลังงานที่จะส่งถึงผู้ซื้อ ความเสี่ยงนี้สามารถส่งต่อไปยังต้นทุนของประเทศอื่นได้ แม้ประเทศเหล่านั้นไม่ได้อยู่ในสงคราม

เมื่อต้นทุนพลังงานสูงขึ้น ค่าขนส่งและต้นทุนการผลิตก็อาจเพิ่มขึ้นตาม ก่อนจะส่งต่อมาถึงราคาสินค้าบางชนิด IMF อธิบายว่าการหยุดชะงักของพลังงานและการค้าเป็นช่องทางสำคัญที่ทำให้ผลกระทบจากสงครามกระจายออกไปนอกพื้นที่ขัดแย้งได้ imf.org

แต่คำว่า “อาจ” สำคัญ เพราะต้นทุนที่เพิ่มขึ้นไม่ได้แปลว่าราคาหน้าร้านจะขึ้นทันทีหรือขึ้นเท่ากันทั้งหมด

นี่จึงเป็นเหตุผลว่าทำไมข่าวสงครามที่เกิดอยู่ไกลตัว บางครั้งกลับมีผลกับกระเป๋าสตางค์ของเราได้

2. เส้นทางขนส่งอาจสำคัญกว่าที่คิด

โลกทุกวันนี้เชื่อมต่อกันด้วยเรือ เครื่องบิน รถไฟ และรถบรรทุก สินค้าหนึ่งชิ้นอาจผ่านหลายประเทศก่อนจะมาถึงมือเรา

ถ้าเส้นทางขนส่งสำคัญเกิดปัญหา บริษัทต่าง ๆ อาจต้องเปลี่ยนเส้นทาง ซึ่งหมายถึงระยะทางที่ไกลขึ้น เวลาเดินทางที่นานขึ้น และต้นทุนที่สูงขึ้น

ตัวอย่างที่เกิดขึ้นจริงคือความเสี่ยงจากการโจมตีเรือในทะเลแดง โดยรายงานของ UNCTAD เมื่อเดือนกุมภาพันธ์ 2567 ระบุว่าเรือจำนวนมากหลีกเลี่ยงเส้นทางผ่านคลองสุเอซ แล้วอ้อมทวีปแอฟริกาแทน นี่เป็นตัวอย่างในอดีตที่ช่วยให้เห็นว่า ความขัดแย้งสามารถเปลี่ยนเส้นทางการค้าได้อย่างไร UN Trade and Development (UNCTAD)

ลองนึกภาพโทรศัพท์มือถือหนึ่งเครื่องเป็นตัวอย่าง วัตถุดิบอาจมาจากประเทศหนึ่ง ชิ้นส่วนผลิตจากอีกประเทศ แล้วนำไปประกอบก่อนส่งขายทั่วโลก เมื่อจุดใดจุดหนึ่งของ ห่วงโซ่อุปทาน เกิดปัญหา ผลกระทบจึงอาจค่อย ๆ เดินทางไปถึงผู้ซื้อที่อยู่ไกลออกไป

สงครามจึงไม่ได้มีแค่คำถามว่า “ใครชนะ” แต่ยังมีคำถามว่า “สินค้าจะเดินทางต่อไปได้อย่างไร?”

3. ค่าเงินและเศรษฐกิจอาจผันผวนก่อนเราเห็นผล

ตลาดการเงินมีสิ่งหนึ่งที่น่าสนใจมาก มันไม่ได้รอให้เหตุการณ์เกิดขึ้นจริงเสมอไป บางครั้งเพียงแค่มีความกังวล นักลงทุนก็อาจเริ่มปรับพอร์ตแล้ว

เมื่อความไม่แน่นอนสูงขึ้น นักลงทุนบางส่วนอาจลดการถือสินทรัพย์เสี่ยง หรือย้ายเงินไปยังสินทรัพย์ที่มองว่าปลอดภัยกว่า IMF ระบุว่าความเสี่ยงทางภูมิรัฐศาสตร์สามารถกระทบราคาสินทรัพย์ และส่งผ่านไปยังประเทศอื่นผ่านความเชื่อมโยงด้านการค้าและการเงินได้ imf.org

คนทั่วไปอาจไม่ได้ซื้อหุ้นแม้แต่ตัวเดียว แต่ก็ยังได้รับผลกระทบทางอ้อม โดยเฉพาะคนที่ซื้อสินค้านำเข้า เดินทางต่างประเทศ หรือทำธุรกิจที่มีรายได้และต้นทุนเป็นเงินต่างสกุล

ยกตัวอย่าง หากเงินบาทอ่อนลงเมื่อเทียบกับสกุลเงินที่ใช้ซื้อสินค้า ของนำเข้าราคาเดิมอาจต้องใช้เงินบาทมากขึ้น แต่ไม่ได้หมายความว่าข่าวสงครามทุกครั้งจะทำให้เงินบาทอ่อนเสมอไป

นี่ทำให้เห็นว่า “สงคราม” กับ “เศรษฐกิจ” อยู่ใกล้กันกว่าที่คิด

4. เทคโนโลยีอาจถูกผลักให้พัฒนาในทิศทางใหม่

ถ้าพูดถึงสงคราม หลายคนอาจคิดถึงอาวุธอย่างเดียว แต่การแข่งขันด้านความมั่นคงยังเกี่ยวข้องกับโดรน ดาวเทียม ระบบสื่อสาร ปัญญาประดิษฐ์ และความปลอดภัยทางไซเบอร์ด้วย

เทคโนโลยีบางอย่างที่ใช้ด้านความมั่นคงสามารถมีประโยชน์ต่อพลเรือนได้เช่นกัน ตัวอย่างคือ GPS ซึ่งเว็บไซต์ GPS.gov ระบุว่าเป็นระบบที่กระทรวงกลาโหมสหรัฐฯ จัดหาและดำเนินงาน แต่รองรับการใช้งานทั้งของพลเรือนและทหาร archive.gps.gov

อย่างไรก็ตาม ตัวอย่างนี้ไม่ได้แปลว่าสงครามทุกครั้งจะทำให้เทคโนโลยีก้าวหน้า หรือผลที่เกิดขึ้นจะเป็นประโยชน์เสมอไป การแข่งขันอาจผลักให้บางประเทศเร่งพัฒนาเทคโนโลยีบางด้าน ขณะที่ความสามารถเดียวกันก็อาจถูกนำไปใช้สร้างความเสียหายได้

จึงควรมองทั้งประโยชน์และความเสี่ยง ไม่ใช่มองเพียงว่าเทคโนโลยีใหม่ทำอะไรได้มากขึ้น

5. สิ่งที่รับมือยากอาจเป็น “ความไม่แน่นอน”

สำหรับผม เรื่องนี้น่าสนใจที่สุด เพราะเมื่อเกิดความขัดแย้ง สิ่งที่คนทั่วไปต้องรับมือไม่ใช่แค่เหตุการณ์ที่เกิดขึ้นแล้ว แต่รวมถึงสิ่งที่ “อาจเกิดขึ้น”

ถ้าสงครามขยายตัวล่ะ? ถ้าประเทศอื่นเข้าร่วมล่ะ? ถ้าเส้นทางการค้าหยุดชะงัก หรือพลังงานขาดแคลนล่ะ?

คำถามเหล่านี้อาจทำให้บริษัทลังเลที่จะลงทุน ผู้บริโภคชะลอการซื้อของชิ้นใหญ่ และนักลงทุนลดความเสี่ยง IMF อธิบายว่าความไม่แน่นอนเป็นช่องทางสำคัญที่ทำให้ตลาดตอบสนองต่อเหตุการณ์ทางภูมิรัฐศาสตร์ และอาจส่งผลต่อกิจกรรมทางเศรษฐกิจได้ imf.org

เมื่อหลายฝ่ายระมัดระวังพร้อมกัน เศรษฐกิจก็อาจชะลอลง แม้บางพื้นที่ไม่ได้รับผลกระทบจากการสู้รบโดยตรง

แล้วคนธรรมดาควรสนใจเรื่องสงครามแค่ไหน?

ผมคิดว่าเราไม่จำเป็นต้องติดตามข่าวสงครามทุกนาที แต่ควรเข้าใจ “ภาพใหญ่” เอาไว้บ้าง เพราะโลกไม่ได้แยกเป็นประเทศ ๆ แบบที่เราเห็นในแผนที่

ประเทศหนึ่งผลิตพลังงาน อีกประเทศผลิตชิ้นส่วน อีกประเทศเป็นศูนย์กลางการขนส่ง และอีกประเทศเป็นตลาดผู้บริโภค เหตุการณ์ในอีกซีกโลกจึงสามารถค่อย ๆ เดินทางมาถึงชีวิตประจำวันของเราได้

สำหรับผู้อ่านทั่วไป จุดเริ่มต้นคือดูว่ารายจ่ายของตัวเองเกี่ยวข้องกับพลังงาน สินค้านำเข้า หรือเงินต่างประเทศมากน้อยแค่ไหน แล้วติดตามผลที่เกิดขึ้นจริงควบคู่กับข่าว ไม่ใช้พาดหัวเพียงชิ้นเดียวสรุปว่าสินค้าทุกอย่างกำลังจะแพงขึ้น

ถ้าถามว่าใน 5 ข้อนี้อะไรน่ากังวลที่สุด ผมยังเลือก ความไม่แน่นอน เพราะการเตรียมตัวรับมือกับสิ่งที่ยังไม่รู้ว่าจะเกิดขึ้นหรือไม่ ยากกว่าการรับมือกับสิ่งที่เห็นชัดแล้ว

สงครามอาจเกิดขึ้นในพื้นที่หนึ่ง แต่ผลกระทบของมันอาจเดินทางไปไกลกว่าสนามรบ บางครั้งไม่ได้มาในรูปของเสียงระเบิด แต่มาในรูปของค่าเดินทางที่เพิ่มขึ้น สินค้าที่มาถึงช้าลง หรือแผนใช้เงินที่เราต้องคิดใหม่

แล้วคุณล่ะ เคยรู้สึกถึงผลกระทบจากความขัดแย้งที่อยู่ไกลตัว ผ่านค่าใช้จ่ายเรื่องไหนก่อน?