จากอำเภอ สู่จังหวัด ก่อนถูกยุบเป็นอำเภอ แล้วกลับมาเป็นจังหวัดอีกครั้ง

กาฬสินธุ์เคยเป็น อำเภออุทัยกาฬสินธุ์ขึ้นกับจังหวัดร้อยเอ็ด

วันที่ 1 สิงหาคม พ.ศ. 2456 ได้ยกฐานะขึ้นเป็น จังหวัดกาฬสินธุ์

วันที่ 18 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2474 จังหวัดถูกยุบกลับเป็น อำเภอขึ้นกับจังหวัดมหาสารคาม ก่อนกลับมาเป็นจังหวัดอีกครั้งใน พ.ศ. 2490

กาฬสินธุ์ไม่ได้เป็นจังหวัดมาตลอด เส้นทางการปกครองมีจุดเปลี่ยนที่หลายคนไม่รู้

เวลาเปิดแผนที่ประเทศไทย หลายคนอาจคิดว่าจังหวัดต่าง ๆ ที่เห็นในปัจจุบันมีสถานะเหมือนเดิมมานานแล้ว แต่ประวัติศาสตร์การปกครองของไทยไม่ได้เป็นเส้นตรงแบบนั้น

กาฬสินธุ์เป็นหนึ่งในตัวอย่างที่เห็นภาพชัด เพราะพื้นที่แห่งนี้เคยเปลี่ยนจากอำเภอขึ้นกับจังหวัดร้อยเอ็ด กลายเป็นจังหวัด ก่อนถูกยุบกลับไปเป็นอำเภอขึ้นกับมหาสารคาม แล้วจึงกลับมาเป็นจังหวัดอีกครั้ง

จุดเริ่มต้นไม่ได้อยู่ในฐานะจังหวัด

เมื่อมีการปรับระบบการปกครองเข้าสู่รูปแบบเทศาภิบาลในช่วงปลายรัชกาลที่ 5 เมืองกาฬสินธุ์ถูกปรับสถานะเป็น อำเภออุทัยกาฬสินธุ์ และขึ้นกับจังหวัดร้อยเอ็ด

ข้อมูลของกระทรวงพาณิชย์จังหวัดกาฬสินธุ์ระบุว่า เหตุการณ์นี้เกิดขึ้นใน พ.ศ. 2437 ซึ่งเป็นช่วงที่มีการจัดระบบการปกครองเป็นมณฑล จังหวัด อำเภอ และตำบลอย่างเป็นระบบมากขึ้น

นั่นหมายความว่า หากย้อนกลับไปดูในช่วงเวลานั้น ชื่อ “กาฬสินธุ์” ยังไม่ได้หมายถึงจังหวัดในความหมายเดียวกับปัจจุบัน

พ.ศ. 2456 กาฬสินธุ์ได้ขึ้นเป็นจังหวัด

ต่อมาเกิดการปรับโครงสร้างครั้งสำคัญ

วันที่ 1 สิงหาคม พ.ศ. 2456 อำเภออุทัยกาฬสินธุ์ได้รับการยกฐานะขึ้นเป็น จังหวัดกาฬสินธุ์ และมีอำเภอต่าง ๆ อยู่ในการปกครอง เช่น อำเภอสหัสขันธ์ กุฉินารายณ์ กมลาไสย และยางตลาด โดยจังหวัดกาฬสินธุ์อยู่ภายใต้มณฑลร้อยเอ็ด 

จากจุดนี้ กาฬสินธุ์จึงไม่ได้เป็นเพียงอำเภออีกต่อไป แต่กลายเป็นจังหวัดที่มีอำเภออยู่ภายใต้การปกครองของตัวเอง

แต่เพียง 18 ปีต่อมา จังหวัดกลับถูกยุบ

จุดที่น่าสนใจที่สุดเกิดขึ้นใน พ.ศ. 2474

ประเทศไทยกำลังเผชิญภาวะเศรษฐกิจตกต่ำ รัฐมีแนวทางลดค่าใช้จ่ายและปรับโครงสร้างการปกครอง จังหวัดกาฬสินธุ์จึงถูกยุบฐานะลงเป็นอำเภอ และโอนไปขึ้นกับ จังหวัดมหาสารคาม

สำนักงานสถิติจังหวัดกาฬสินธุ์ระบุว่า เหตุการณ์เกิดขึ้นเมื่อวันที่ 18 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2474 โดยกาฬสินธุ์กลับมาอยู่ในสถานะอำเภอภายใต้จังหวัดมหาสารคาม 

ในเอกสารประวัติท้องถิ่นยังปรากฏว่า อำเภอที่เคยขึ้นกับจังหวัดกาฬสินธุ์ถูกโอนไปขึ้นกับมหาสารคามทั้งหมด ทำให้พื้นที่การปกครองของมหาสารคามในเวลานั้นขยายกว้างขึ้นอย่างมาก 

จุดนี้ทำให้เห็นว่า การมีหรือไม่มีจังหวัดไม่ได้ขึ้นอยู่กับความเก่าแก่ของเมืองเพียงอย่างเดียว แต่ยังเกี่ยวข้องกับนโยบายรัฐและสภาพเศรษฐกิจในแต่ละช่วงเวลา

แล้วกาฬสินธุ์ก็กลับมาเป็นจังหวัดอีกครั้ง

เรื่องยังไม่จบ เพราะการเป็นอำเภอของมหาสารคามไม่ได้ถาวร

วันที่ 1 ตุลาคม พ.ศ. 2490 กาฬสินธุ์ได้รับการยกฐานะกลับมาเป็น จังหวัดกาฬสินธุ์ อีกครั้ง และสถานะนี้สืบต่อมาจนถึงปัจจุบัน 

ประวัติการปกครองของกาฬสินธุ์สามารถเรียงแบบง่าย ๆ ได้ดังนี้

ดังนั้น หากใช้คำว่า “เปลี่ยนสังกัด 3 ครั้ง” ควรอธิบายให้ชัดว่าเป็นการนับ จุดเปลี่ยนสถานะและสังกัดหลัก 3 ช่วง ไม่ใช่การย้ายข้าม 3 จังหวัดแบบตรง ๆ เพราะหลักฐานที่พบระบุเส้นทางหลักเป็น ร้อยเอ็ด → จังหวัดกาฬสินธุ์ → มหาสารคาม → จังหวัดกาฬสินธุ์ 

เรื่องนี้จึงสะท้อนว่าแผนที่การปกครองของไทยในอดีตเคยเปลี่ยนแปลงมากกว่าที่เห็นจากแผนที่ปัจจุบัน และจังหวัดที่เราคุ้นเคยในวันนี้ บางแห่งก็เคยถูกลดสถานะลงเป็นอำเภอมาแล้ว

ถ้าให้เลือกจังหวัดที่มีประวัติการเปลี่ยนสถานะการปกครองน่าสนใจที่สุด คุณคิดว่าจังหวัดไหนควรถูกเปิดประวัติเป็นรายต่อไป