ทำไมหน้าหุ่นยนต์เหมือนคนจึงชวนขนลุก

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

ภาพหุ่นยนต์ที่ยิ้มแล้วมุมปากขยับช้ากว่าสายตาเพียงนิดเดียว อาจทำให้คนดูอยากเบือนหน้า ทั้งที่มันไม่ได้ทำอะไรคุกคามเราเลย ตรงข้ามกับการ์ตูนสัตว์พูดได้หรือหุ่นยนต์ทรงกลมเรียบง่ายที่คนมักรับได้สบายกว่า ความรู้สึกเย็นวาบแบบนี้มีชื่อเรียกว่า Uncanny Valley หรือ “หุบเขาพิกล”

แนวคิดนี้มาจาก มาซาฮิโระ โมริ นักวิจัยหุ่นยนต์ชาวญี่ปุ่น เขาเสนอว่าความชอบอาจเพิ่มขึ้นตามความเหมือนมนุษย์ในช่วงแรก แต่จะดิ่งลงแรงเมื่อสิ่งนั้น เกือบเหมือน คน ทว่ายังมีบางอย่างผิดจังหวะ เช่น ดวงตาดูนิ่งเกินไป ริมฝีปากไม่สอดคล้องกับสีหน้า หรือการเคลื่อนไหวแข็งจนเหมือนกำลังเลียนแบบมนุษย์

สมองสะดุดกับรายละเอียดที่ขัดกัน

คำตอบที่มีหลักฐานรองรับมากกว่าคือ สมองของเราชำนาญมากกับการอ่านใบหน้ามนุษย์ เราแยกได้แทบจะทันทีว่าคนหนึ่งกำลังสนใจ กังวล เจ็บปวด หรือแกล้งยิ้มอยู่ พอใบหน้าดูสมจริง แต่ดวงตา ผิว เสียง และท่าทางให้ข้อมูลคนละแบบ ระบบรับรู้จึงเหมือนเจอข้อมูลที่ต่อกันไม่สนิท ความรู้สึกประหลาดและไม่ไว้ใจจึงตามมา

บททบทวนงานวิจัยในวารสาร Frontiers in Psychology พบว่า “ความไม่เข้ากันของระดับความสมจริง” ระหว่างองค์ประกอบต่าง ๆ ได้รับการสนับสนุนค่อนข้างดี เช่น ดวงตาที่ดูประดิษฐ์บนใบหน้าคล้ายคน หรือรายละเอียดบางส่วนที่ผิดไปจากโครงหน้าปกติ ขณะที่ความคิดว่าแค่ทำให้หุ่นยนต์เหมือนคนมากขึ้นแล้วทุกคนจะรู้สึกขนลุกนั้น ยังไม่ได้มีหลักฐานสม่ำเสมอ

แล้วเรื่องศพกับโรคระบาดล่ะ

มีทฤษฎีหนึ่งเสนอว่า ความรังเกียจต่อสิ่งคล้ายมนุษย์ที่ผิดปกติอาจเกี่ยวข้องกับกลไกหลีกเลี่ยงเชื้อโรคในวิวัฒนาการ บรรพบุรุษที่ระวังคนป่วยหนัก ร่างกายผิดปกติ หรือซากศพ อาจลดโอกาสสัมผัสสิ่งปนเปื้อน แนวคิดเรื่อง “การเตือนให้ออกห่างจากศพ” จึงฟังเข้ากับประสบการณ์เวลามองแอนดรอยด์ตานิ่ง ๆ ได้ดี

แต่ประโยคว่า มนุษย์ขนลุกเพราะ DNA จำศพได้ ยังแรงเกินกว่าหลักฐานที่มี งานทบทวนหลายชิ้นจัดคำอธิบายด้านความตายและการหลีกเลี่ยงโรคไว้เป็นเพียงสมมติฐานร่วมกับคำอธิบายอื่น เช่น การแบ่งไม่ออกว่าสิ่งตรงหน้าเป็นคนหรือเครื่องจักร ความคาดหวังต่อท่าทางมนุษย์ที่ถูกละเมิด และความผิดพลาดเล็ก ๆ ในสัญญาณบนใบหน้า

งานทบทวนใน Review of General Psychology ก็ชี้ว่าหลักฐานทั้งเรื่องการมีอยู่ของ Uncanny Valley และสาเหตุของมันยังถกเถียงกันอยู่ จึงยังไม่มีผลทดลองชุดใดระบุได้ว่าเหตุผลเดียวของทุกคนคือความกลัวศพหรือโรคติดเชื้อ

เหตุใดรอยยิ้มแข็ง ๆ จึงทรงพลัง

ใบหน้าเป็นจุดที่เราตรวจจับความคลาดเคลื่อนได้ไวเป็นพิเศษ รอยยิ้มที่ปากยกขึ้นแต่กล้ามเนื้อรอบตาไม่เปลี่ยน การกะพริบตาที่ไม่เข้าจังหวะ หรือการหันหน้าที่นุ่มนวลไม่พอ ล้วนทำให้ภาพรวมดูเหมือน “คน” และ “สิ่งที่ไม่ใช่คน” พร้อมกัน สมองจึงไม่เลือกตีความได้อย่างมั่นคง

สำหรับนักออกแบบหุ่นยนต์และตัวละครดิจิทัล ข้อคิดไม่ได้อยู่ที่ต้องทำให้เหมือนมนุษย์ที่สุดเสมอไป แต่ต้องทำให้รายละเอียดสำคัญไปในทิศเดียวกัน หากควบคุมแววตา การกะพริบ สีหน้า และจังหวะการเคลื่อนไหวยังไม่เนียนพอ รูปลักษณ์ที่เป็นหุ่นยนต์อย่างชัดเจนอาจทำให้ผู้คนสบายใจกว่าใบหน้าที่เกือบเป็นมนุษย์อยู่เพียงก้าวเดียว