คำห้ามชี้รุ้งกินน้ำเกี่ยวกับอันตรายต่อดวงตาหรือไม่

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

หลังฝนหยุดใหม่ ๆ เด็กที่เห็นรุ้งพาดอยู่ไกล ๆ มักยกนิ้วขึ้นชี้ด้วยความตื่นเต้น แล้วเสียงผู้ใหญ่ก็ตามมาแทบจะทันที “อย่าชี้ เดี๋ยวนิ้วกุด” บางบ้านให้รีบเอานิ้วไปถูพื้นหรือแตะก้นเพื่อแก้เคล็ด คำขู่นี้ฟังดูแปลก แต่จำได้แม่นกว่าคำอธิบายยาว ๆ เสมอ

นิ้วไม่กุดจากการชี้รุ้ง และยังไม่มีหลักฐานประวัติศาสตร์ที่ยืนยันว่าคำห้ามนี้ถูกสร้างขึ้นเพื่อป้องกันเด็กตาบอดโดยตรง เรื่องนี้จึงควรถูกมองเป็นความเชื่อพื้นบ้าน ไม่ใช่ข้อเท็จจริงทางการแพทย์

สิ่งที่วิทยาศาสตร์อธิบายได้ชัดคือ ตำแหน่งของรุ้งกับดวงอาทิตย์อยู่คนละทิศกัน รุ้งหลักเกิดจากแสงอาทิตย์หักเหและสะท้อนภายในละอองน้ำ ผู้สังเกตต้องมีฝนหรือละอองน้ำอยู่ข้างหน้า ขณะที่ดวงอาทิตย์อยู่ด้านหลัง ตัวรุ้งจะอยู่ห่างจากจุดตรงข้ามดวงอาทิตย์ราว 42 องศา จึงมักเห็นได้ดีเมื่อแดดอยู่ต่ำ

นี่ทำให้การเงยหน้าดู “ตัวรุ้ง” ไม่ได้เท่ากับการจ้องดวงอาทิตย์ เพราะรุ้งอยู่ฝั่งตรงข้ามกันพอดี ภาพจำว่ารุ้งมาหลังฝนและมีแสงส่องทะลุเมฆ อาจทำให้คนรู้สึกว่าทั้งสองอย่างอยู่ใกล้กันบนท้องฟ้า แต่ทิศมองของผู้ชมต่างกันมาก

จุดที่ควรระวังจริงอยู่ระหว่างการหันหาแสงเพื่อค้นหารุ้ง เด็กอาจกวาดสายตาไปเจอดวงอาทิตย์แล้วหยุดจ้อง เพราะแสงจ้ามากหรืออยากดูว่าดวงอาทิตย์อยู่ตรงไหน การมองดวงอาทิตย์โดยตรงแม้ไม่ได้เกิดตอนดูรุ้งก็เสี่ยงทำลายจอตาได้ สมาคมจักษุแพทย์อเมริกันและสถาบันตาแห่งชาติสหรัฐฯ เตือนตรงกันว่าไม่ควรมองดวงอาทิตย์โดยตรง

ความเสียหายชนิดนี้เรียกว่า solar retinopathy เกิดจากพลังงานแสงที่ไปทำร้ายเซลล์รับแสงของจอตา อาการอาจเป็นจุดดำกลางภาพ ภาพบิด สีเพี้ยน หรือมองเห็นไม่ชัด บางรายมีรอยแผลเป็นถาวร จึงไม่ควรใช้คำว่า “แสงสะท้อนจากรุ้งทำให้ตาบอด” เพราะรุ้งไม่ใช่แหล่งกำเนิดแสงที่ทำลายจอตาแบบดวงอาทิตย์

คำสอนที่ใช้ได้ในวันนี้จึงเปลี่ยนได้ง่าย ๆ เป็น “ดูรุ้งได้ แต่ห้ามหันไปจ้องดวงอาทิตย์” หากต้องตามหารุ้ง ให้ยืนหันหลังให้ดวงอาทิตย์แล้วมองไปยังบริเวณที่ยังมีฝนอยู่ เด็กจะได้เพลิดเพลินกับสีบนท้องฟ้าโดยไม่ต้องกลัวนิ้วกุด และผู้ใหญ่ก็ได้เปลี่ยนคำขู่เก่าให้เป็นความรู้เรื่องสายตาที่ตรงกว่า