กระดูกองคชาตของสัตว์ต่างจากการแข็งตัวของมนุษย์อย่างไร

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

เวลาพูดถึงการแข็งตัว หลายคนจินตนาการว่าเป็นเรื่องของเลือดล้วน ๆ เหมือนร่างกายเปิดวาล์วแล้วสูบฉีดให้เนื้อเยื่อพองตัว แต่ในตู้ตัวอย่างของพิพิธภัณฑ์ธรรมชาติวิทยา สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมหลายชนิดมีชิ้นส่วนแข็งเล็ก ๆ ซ่อนอยู่ในอวัยวะนี้จริง นักกายวิภาคเรียกกระดูกชิ้นนั้นว่า บาคูลัม (baculum) หรือกระดูกองคชาต

ประโยคว่า “มนุษย์เป็นไพรเมตชนิดเดียวที่กระดูกนี้หายไป” จึงยังไม่แม่นนัก มนุษย์ไม่มีบาคูลัมก็จริง แต่ไม่ใช่สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมทุกชนิดหรือไพรเมตทุกชนิดที่จะมีมัน ความมีหรือไม่มีของกระดูกนี้กระจายตัวไม่เหมือนกันในแต่ละสายวิวัฒนาการ สิ่งที่พูดได้ชัดกว่าคือ มนุษย์ต่างจากญาติใกล้ชิดหลายชนิด เช่น ชิมแปนซีและกอริลลา ซึ่งยังมีกระดูกนี้อยู่ แม้จะมีขนาดเล็กมากก็ตาม

บาคูลัมไม่ได้ต่อเนื่องกับโครงกระดูกหลักแบบกระดูกขาหรือกระดูกเชิงกราน มันก่อตัวอยู่ในเนื้อเยื่ออ่อนของอวัยวะเพศ และมีรูปร่างกับขนาดต่างกันสุดขั้วตามชนิดสัตว์ ตั้งแต่แท่งเล็ก ๆ ไปจนถึงชิ้นที่ยาวและแข็งแรงพอจะเห็นได้ชัด หน้าที่ที่นักวิจัยสนใจไม่ใช่แค่ “ทำให้แข็ง” อย่างง่าย ๆ แต่เกี่ยวข้องกับกลไกการสอดใส่ ระยะเวลาการผสมพันธุ์ และแรงคัดเลือกหลังการผสมพันธุ์

งานวิเคราะห์สายวิวัฒนาการในไพรเมตและสัตว์กินเนื้อพบความสัมพันธ์ว่า สายพันธุ์ที่มีการสอดใส่ยาวนาน มักมีบาคูลัมที่ยาวกว่า และในไพรเมต ระบบผสมพันธุ์แบบหลายคู่กับการผสมพันธุ์ตามฤดูกาลสัมพันธ์กับบาคูลัมที่ยาวขึ้น ผลนี้ไม่ได้แปลว่า “มีกระดูกแล้วผสมพันธุ์ได้นานแน่ ๆ” ในสัตว์ทุกชนิด แต่สนับสนุนว่ากระดูกชิ้นนี้น่าจะช่วยในบริบทที่การแข่งขันของอสุจิหรือการแข่งขันหลังการผสมพันธุ์มีความสำคัญ

สำหรับมนุษย์ การแข็งตัวเกิดจากเลือดไหลเข้าสู่เนื้อเยื่อโพรงคู่ที่เรียกว่า corpora cavernosa แล้วถูกกักไว้จนเกิดความแข็ง จึงไม่มีแกนกระดูกมาช่วยค้ำตามธรรมชาติ ภาวะที่เรียกกันว่า “อวัยวะเพศหัก” ก็ไม่ใช่กระดูกหัก แต่เป็นการฉีกขาดของเนื้อเยื่อหุ้มโพรงเนื้อเยื่อแข็งตัวหรือเนื้อเยื่อบริเวณนั้นขณะกำลังแข็งตัว ซึ่งเป็นภาวะฉุกเฉินทางยูโรวิทยา

ส่วนคำอธิบายว่ามนุษย์สูญเสียบาคูลัมเพราะเปลี่ยนมาเป็นผัวเดียวเมียเดียว เป็น สมมติฐาน ที่มีเหตุผลรองรับบางส่วน ไม่ใช่ข้อสรุปปิดคดี งานวิจัยชี้ว่าบาคูลัมเกี่ยวพันกับการสอดใส่นานและแรงคัดเลือกหลังการผสมพันธุ์ จึงเป็นไปได้ว่าหากการแข่งขันลักษณะนี้ลดลง แรงคัดเลือกให้คงกระดูกไว้ก็อาจลดลงตาม แต่เราไม่อาจย้อนดูบรรพบุรุษมนุษย์เพื่อพิสูจน์สาเหตุเดียวได้ตรง ๆ

แนวคิดที่ว่า การแข็งตัวด้วยเลือดเป็น “เครื่องวัดสุขภาพหัวใจ” ก็เป็นคำอธิบายเชิงวิวัฒนาการที่น่าสนใจ แต่ยังไม่ควรถูกเล่าเป็นข้อเท็จจริงว่าผู้หญิงใช้สิ่งนี้คัดเลือกคู่โดยตรงในอดีตแน่นอน การแข็งตัวได้รับอิทธิพลจากหลอดเลือด ระบบประสาท ฮอร์โมน ยา ความเครียด และสุขภาพหลายด้าน จึงไม่ใช่เครื่องตรวจคุณภาพของคนคนหนึ่งแบบตัดสินได้ในครั้งเดียว

เรื่องนี้ทำให้เห็นว่าการวิวัฒนาการไม่ได้เดินตามแบบ “อวัยวะที่ดีกว่าจะชนะเสมอ” บาคูลัมอาจมีประโยชน์ในยุทธศาสตร์สืบพันธุ์ของสัตว์บางสาย แต่ไม่จำเป็นในอีกสายหนึ่ง มนุษย์ไม่ได้ทำกระดูกชิ้นนี้หล่นหายเพราะร่างกายบกพร่อง เราเพียงใช้ระบบอีกแบบหนึ่ง คือระบบเลือดและเนื้อเยื่อที่เปลี่ยนสภาพได้ตามสัญญาณของร่างกาย

ถ้ามีอาการปวดรุนแรงทันทีหลังอวัยวะเพศที่แข็งตัวถูกงอ ได้ยินเสียงคล้ายป๊อก บวม ช้ำ หรือการแข็งตัวหายไปกะทันหัน ควรไปห้องฉุกเฉินทันที เพราะนั่นอาจเป็นการฉีกขาดของเนื้อเยื่อ ไม่ใช่อาการที่ควรรอดูเอง