แผลสัตว์กัดควรเย็บทันทีหรือไม่

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

แผลจากสุนัข แมว หรือสัตว์ป่ากัดอาจฉีกลึกจนเห็นเนื้อ หลายคนจึงคิดว่าการรีบหุบปากแผลให้สนิทคือทางออกที่ปลอดภัยที่สุด ภาพในห้องฉุกเฉินกลับไม่ได้ง่ายแบบนั้น เพราะแพทย์ต้องประเมินทั้งความลึก ตำแหน่ง เลือดออก เส้นเอ็น เส้นประสาท ความเสี่ยงติดเชื้อแบคทีเรีย และความเสี่ยงพิษสุนัขบ้าไปพร้อมกัน

สิ่งที่ควรทำทันทีคือฟอกล้างแผล ไม่ใช่พยายามบีบเลือดหรือปล่อยเลือดไหลเพื่อ “ระบายเชื้อ” เลือดไม่ได้ขับไวรัสพิษสุนัขบ้าหรือเชื้อแบคทีเรียออกจากแผลได้อย่างน่าเชื่อถือ การบีบ รีด กรีด หรือปล่อยให้เลือดออกมากเกินไปอาจทำลายเนื้อเยื่อและทำให้เสียเลือดโดยไม่จำเป็น

น้ำลายอยู่ที่แผล จึงต้องล้างออกจากแผล

เชื้อพิษสุนัขบ้าส่งผ่านทางน้ำลายเข้าสู่รอยกัด รอยข่วน ผิวหนังที่มีแผล หรือเยื่อบุตาและปาก ส่วนแผลสัตว์กัดยังเสี่ยงเชื้อแบคทีเรียซึ่งทำให้บวม แดง ปวด มีหนอง หรือเกิดการติดเชื้อลึกได้ การทำความสะอาดเร็วที่สุดจึงเป็นจุดเริ่มต้นที่มีผลจริง

องค์การอนามัยโลกแนะนำให้ล้างและชะล้างแผลด้วยน้ำไหลและสบู่หรือผงซักฟอกปริมาณมาก อย่างน้อย 15 นาที ถ้ามีน้ำยาฆ่าเชื้อที่ใช้กับแผลได้ เช่น โพวิโดน-ไอโอดีน ให้ใช้หลังล้างตามคำแนะนำของบุคลากรทางการแพทย์ หากไม่มีสบู่ ให้ใช้น้ำสะอาดไหลผ่านแผลต่อเนื่องก่อน อย่าใส่พริก สมุนไพร กรด ด่าง หรือสารระคายเคืองลงไป

แล้วเหตุใดจึงไม่ควรรีบเย็บเอง

การเย็บปิดแผลเป็นหัตถการทางการแพทย์ ไม่ใช่ขั้นตอนปฐมพยาบาลสำหรับทำเองที่บ้าน แผลที่ปนเปื้อนจากการกัดอาจต้องล้างสำรวจ ตัดเนื้อเยื่อที่เสียหาย ให้ยาปฏิชีวนะหรือบาดทะยักตามความเหมาะสม และประเมินว่ามีความเสี่ยงพิษสุนัขบ้าระดับใดก่อนตัดสินใจเรื่องการปิดแผล

แนวทางของ WHO ระบุว่า หากหลีกเลี่ยงการเย็บได้ก็ควรหลีกเลี่ยงในช่วงแรก และถ้าจำเป็นต้องเย็บ แพทย์อาจพิจารณาฉีดอิมมูโนโกลบูลินพิษสุนัขบ้าเข้าในและรอบแผลก่อน แล้วจึงเย็บแบบหลวม ๆ หรือชะลอการเย็บตามสภาพแผล ไม่ได้หมายความว่าแผลจากสัตว์กัดทุกแผลห้ามเย็บเด็ดขาด แต่หมายความว่า ไม่ควรปิดแผลทันทีโดยไม่มีการล้างและประเมิน

เหตุผลไม่ได้อยู่ที่การ “กักเชื้อไว้จนไหลเข้าสู่เลือด” ตามความเชื่อที่เล่าต่อกันมา ไวรัสพิษสุนัขบ้ามักเดินทางผ่านเส้นประสาทไปยังระบบประสาทส่วนกลาง การล้างแผลให้ทั่วถึงและรับวัคซีนหลังสัมผัสตามความเสี่ยงจึงสำคัญกว่า ส่วนการเย็บหรือไม่เย็บขึ้นกับดุลยพินิจแพทย์และลักษณะบาดแผล

หลังล้างแล้วให้ไปพบแพทย์วันเดียวกัน

ไปโรงพยาบาลหรือสถานพยาบาลโดยเร็ว โดยเฉพาะเมื่อเป็นแผลทะลุผิวหนัง มีเลือดออก ถูกกัดที่หน้า มือ นิ้ว ข้อต่อ อวัยวะเพศ หรือถูกสัตว์ป่า ค้างคาว สุนัขหรือแมวที่ไม่ทราบประวัติวัคซีน สัตว์ที่มีอาการผิดปกติ หรือสัตว์ที่ติดตามดูอาการไม่ได้ แพทย์จะประเมินวัคซีนพิษสุนัขบ้า อิมมูโนโกลบูลินสำหรับแผลเสี่ยงสูง วัคซีนบาดทะยัก และยาปฏิชีวนะตามข้อบ่งชี้

• ล้างมือก่อนจับแผล แล้วล้างแผลด้วยสบู่และน้ำไหลอย่างน้อย 15 นาที

• ใช้ผ้าก๊อซหรือผ้าสะอาดกดห้ามเลือดหากเลือดออกมาก

• อย่ากรีดแผล ดูดแผล บีบรีดเลือด หรือเย็บปิดเอง

• จดจำชนิดสัตว์ จุดเกิดเหตุ เวลา และข้อมูลเจ้าของสัตว์ถ้ามี เพื่อนำไปแจ้งแพทย์

• อย่ารอให้สัตว์มีอาการชัดเจนก่อนเข้ารับการประเมิน

พิษสุนัขบ้าเมื่อเริ่มมีอาการทางระบบประสาทแล้วแทบป้องกันไม่ได้ แต่การล้างแผลทันทีและรับการป้องกันหลังสัมผัสอย่างรวดเร็วช่วยป้องกันโรคได้มาก แผลสัตว์กัดจึงไม่ใช่แผลที่ควรรีบปิดให้สวยก่อน สิ่งแรกที่ควรทำคือเปิดน้ำ ล้างให้ถึง แล้วให้แพทย์เป็นผู้ตัดสินใจเรื่องการปิดแผลและการรักษาต่อไป