เปิดที่มาคำว่า “นักศึกษา” กับ “นิสิต” ต่างกันอย่างไร? ทำไมบางมหาวิทยาลัยไม่เรียกตัวเองว่านักศึกษา

   หลายคนอาจเคยสงสัยว่า คนที่เรียนอยู่ในมหาวิทยาลัยควรเรียกว่า “นักศึกษา” หรือ “นิสิต” กันแน่? เพราะเวลาเราเห็นข่าวหรือพูดถึงมหาวิทยาลัยต่าง ๆ จะพบว่าบางแห่งใช้คำว่า “นักศึกษา” ขณะที่บางแห่ง โดยเฉพาะจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยและมหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ ใช้คำว่า “นิสิต” ทั้งที่ ทั้งสองคำหมายถึงผู้ที่กำลังศึกษาอยู่ในระดับอุดมศึกษาเหมือนกัน แล้วเหตุใดจึงต้องเรียกต่างกัน?

   “นักศึกษา” แปลว่าอะไร?
คำว่า “นักศึกษา” สามารถแยกความหมายได้จากคำว่า “นัก” และ “ศึกษา”

“นัก” ในภาษาไทยใช้ประกอบหน้าคำเพื่อบอกถึงผู้ที่ทำสิ่งใดสิ่งหนึ่งเป็นประจำหรือมีความเกี่ยวข้องกับสิ่งนั้น เช่น นักเรียน นักเขียน นักกีฬา
  ส่วน “ศึกษา” หมายถึง การเล่าเรียน การค้นคว้า หรือการแสวงหาความรู้
​  ความหมาย: แปลตรงตัวว่า "ผู้แสวงหาความรู้" หรือ "ผู้ศึกษา"
โดยคำว่า "นักศึกษา" จึงเริ่มนำมาใช้ครั้งแรกที่ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ และการเมือง (มธ.) เพื่อให้สอดคล้องกับแนวคิดของมหาวิทยาลัยเปิด ในยุคนั้น ที่ผู้เรียนไม่จำเป็นต้องพักประจำในมหาวิทยาลัย แต่เป็นผู้ที่เข้ามาแสวงหาความรู้ด้วยตนเอง
​มหาวิทยาลัยที่ใช้ คำว่า "นักศึกษา" จะเป็นมหาวิทยาลัยส่วนใหญ่ในประเทศไทย ทั้งมหาวิทยาลัยรัฐ มหาวิทยาลัยเอกชน มหาวิทยาลัยราชภัฏ และมหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคล

   แล้วคำว่า “นิสิต” มาจากไหน?
คำว่า “นิสิต” มีที่มาจากภาษาบาลีและสันสกฤต โดยมีความหมายเกี่ยวข้องกับผู้ที่อาศัยหรืออยู่ในสำนักของอาจารย์เพื่อศึกษาเล่าเรียน แนวคิดนี้มีความเกี่ยวข้องกับรูปแบบการศึกษาในอดีต ซึ่งผู้เรียนจะอยู่ใกล้ชิดกับอาจารย์หรือสำนักศึกษา และเรียนรู้ทั้งวิชาความรู้และการดำเนินชีวิต

   ซึ่ง ในอดีต สถาบันที่ใช้คำว่า นิสิต จะมีลักษณะเป็น "สถาบันแบบพักประจำ" คือผู้เรียนจะต้องกินนอนและพักอาศัยอยู่ในหอพักของมหาวิทยาลัยนั่นเอง
  โดยมหาวิทยาลัยที่เริ่มใช้ คำว่า นิสิต ครั้งแรกคือจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ต่อมามหาวิทยาลัยที่แยกตัวหรือขยายมาจากจุฬาฯ หรือเคยมีระบบ หอพักประจำก็นิยมใช้คำนี้ เช่น ​มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์  มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ (มศว) และมหาวิทยาลัยที่แยกตัวออกมา (ม.บูรพา, ม.นเรศวร, ม.มหาสารคาม, ม.ทักษิณ)
​มหาวิทยาลัยพะเยา ​มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย (มจร.)

   แต่ในยุคปัจจุบัน ระบบหอพักประจำไม่ได้บังคับเหมือนในอดีตแล้ว ทำให้แต่ละสถาบันยังคงใช้คำว่า "นิสิต" หรือ "นักศึกษา" ตามที่บันทึกไว้ในพระราชบัญญัติ (พ.ร.บ.) ของสถาบันตนเอง เพื่อเป็นการรักษาธรรมเนียมปฏิบัติและประวัติศาสตร์ของมหาวิทยาลัยดั้งเดิมของตนเองไว้ ทำให้แนวคิดดังกล่าวถูกนำมาใช้ในระบบการศึกษาของไทย คำว่า “นิสิต” จึงกลายมาเป็นคำเรียกผู้ที่ศึกษาอยู่ในสถาบันอุดมศึกษาบางแห่งตามดังที่มาข้างต้น

   แล้ว “นิสิต” กับ “นักศึกษา” ต่างกันตรงไหน?
ในแง่ สถานะทางการศึกษา ทั้งสองคำไม่ได้หมายความว่าระดับการศึกษาต่างกัน พูดง่าย ๆ คือ
นิสิต = นักศึกษามหาวิทยาลัยในสถาบันที่เลือกใช้คำว่า “นิสิต”
นักศึกษา = คำเรียกทั่วไปสำหรับผู้ที่กำลังศึกษาในระดับอุดมศึกษา
ความแตกต่างสำคัญจึงอยู่ที่ ธรรมเนียมและการใช้คำของแต่ละสถาบัน มากกว่าจะเป็นความแตกต่างด้านระดับการศึกษา

   แล้วทำไมจุฬาฯ ถึงเรียกว่า “นิสิต”?
จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยใช้คำว่า “นิสิต” เป็นคำเรียกผู้เรียนของมหาวิทยาลัยมาอย่างยาวนาน จนกลายเป็นส่วนหนึ่งของอัตลักษณ์ของสถาบัน
 ดังนั้น คนที่เรียนอยู่จุฬาฯ จึงเรียกว่า “นิสิตจุฬาฯ” ไม่ใช่ “นักศึกษาจุฬาฯ” ในการใช้คำอย่างเป็นทางการทั่วไป เช่นเดียวกับมหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ ซึ่งก็ใช้คำว่า “นิสิต” ในขณะที่มหาวิทยาลัยอีกจำนวนมากใช้คำว่า “นักศึกษา” เช่น นักศึกษามหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ นักศึกษามหาวิทยาลัยมหิดล หรือนักศึกษามหาวิทยาลัยรามคำแหง
ทั้งหมดนี้เราจึงเห็นได้ว่าไม่ได้มีหลักว่ามหาวิทยาลัยทุกแห่งจะต้องใช้คำเดียวกัน แต่เพียงเราเข้าใจความหมายว่า คือ ผู้ที่กำลังศึกษาระดับอุดมศึกษา ที่ตรงกันก็พอ

   แล้วถ้าเรียนจุฬาฯ เรียกว่า “นักศึกษา” ผิดไหม?
ในภาษาทั่วไป คนฟังก็ยังเข้าใจว่าหมายถึงผู้ที่กำลังเรียนอยู่ในมหาวิทยาลัย แต่ถ้าพูดถึง คำเรียกอย่างเป็นทางการและอัตลักษณ์ของสถาบัน จุฬาฯ ใช้คำว่า “นิสิต”นี่จึงเป็นเหตุผลที่เรามักได้ยินคำว่า “นิสิตจุฬาฯ” “นิสิตเกษตร” ขณะที่มหาวิทยาลัยอื่น ๆ อาจใช้ว่า “นักศึกษามหาวิทยาลัย...” นั่นเอง