ผ่าตัดสมองขณะตื่นได้อย่างไร

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

ภาพคนไข้นอนอยู่บนเตียงผ่าตัด ขณะที่แพทย์ถามให้พูดหรือขยับมือ ฟังดูเหมือนฉากหนัง แต่เป็นขั้นตอนที่ใช้จริงในการผ่าตัดสมองบางชนิด คนไข้อาจกำลังตอบชื่อรูปภาพ นับเลข หรือทำตามคำสั่งง่าย ๆ ทั้งที่ศัลยแพทย์กำลังทำงานอยู่ใกล้เนื้อสมอง

จุดที่ทำให้เรื่องนี้เป็นไปได้คือ เนื้อสมองเองไม่มีตัวรับสัญญาณปวด หรือ nociceptors จึงไม่รับรู้ความเจ็บแบบที่ผิวหนัง กล้ามเนื้อ หรืออวัยวะบางส่วนรับรู้ได้ นั่นไม่ได้แปลว่าสมอง “ไม่มีความรู้สึก” เพราะการกระตุ้นบริเวณต่าง ๆ อาจทำให้พูดติดขัด แขนขาขยับ เห็นภาพเปลี่ยนไป หรือรู้สึกเสียวซ่าได้ แต่ตัวเนื้อสมองไม่ได้ส่งสัญญาณว่าเจ็บ

เจ็บได้ก่อนถึงสมอง

การเปิดกะโหลกไม่ได้ปลอดความเจ็บปวดโดยอัตโนมัติ หนังศีรษะ กล้ามเนื้อ เยื่อหุ้มสมอง กระดูก และเนื้อเยื่อรอบ ๆ มีเส้นประสาทรับความเจ็บอยู่มาก ทีมวิสัญญีจึงใช้ยาชาเฉพาะที่ ยาระงับปวด และยาช่วยให้ผ่อนคลายในช่วงที่ต้องผ่านชั้นเหล่านี้ คนไข้บางรายหลับในตอนเริ่มและตอนปิดแผล แล้วตื่นเฉพาะช่วงสำคัญของการทดสอบสมอง

ข้อมูลจาก Mayo Clinic อธิบายว่า ผู้ป่วยอาจรู้สึกถึงแรงกด การดึงรั้ง หรือการยึดศีรษะไว้บ้าง แต่ทีมรักษาจะคอยปรับยาและดูแลความสบายตลอดเวลา คำว่า “ผ่าตัดตอนตื่น” จึงไม่ใช่การปล่อยให้คนไข้ทนเจ็บ และไม่ใช่ทุกการผ่าตัดสมองจะต้องทำด้วยวิธีนี้

ช่วงที่คนไข้ช่วยหมอหาทางปลอดภัย

เทคนิคนี้เรียกว่า awake craniotomy หรือการผ่าตัดเปิดกะโหลกขณะผู้ป่วยตื่น มักใช้เมื่อก้อนเนื้อหรือบริเวณที่ทำให้เกิดชักอยู่ใกล้พื้นที่สำคัญต่อการพูด การเข้าใจภาษา การมองเห็น หรือการเคลื่อนไหว แผนที่จาก MRI ช่วยให้เห็นตำแหน่งคร่าว ๆ แต่ตำแหน่งการทำงานจริงของสมองแต่ละคนอาจไม่เหมือนกันเสียทีเดียว

ระหว่างทำ brain mapping ศัลยแพทย์กระตุ้นจุดเล็ก ๆ ด้วยกระแสไฟฟ้าอ่อน ๆ แล้วให้คนไข้ทำงานที่ซ้อมไว้ เช่น บอกชื่อสิ่งของ พูดตาม ขยับนิ้ว หรือมองภาพ หากกระตุ้นจุดหนึ่งแล้วคนไข้เรียกชื่อสิ่งของไม่ได้ชั่วคราว จุดนั้นอาจเกี่ยวข้องกับภาษา ทีมผ่าตัดจะหลีกเลี่ยงบริเวณดังกล่าวเมื่อตัดรอยโรคหรือก้อนเนื้อออก

เป้าหมายจึงไม่ใช่การพิสูจน์ว่าใครทนเจ็บได้มากแค่ไหน แต่เป็นการรับข้อมูลตอบกลับแบบทันที เพื่อเอาส่วนที่ต้องรักษาออกให้ได้มากที่สุดโดยลดโอกาสกระทบความสามารถในชีวิตประจำวัน

แล้วอาการปวดหัวมาจากไหน

ข้อเท็จจริงที่ว่าเนื้อสมองไม่รับความเจ็บ ไม่ได้ขัดกับอาการปวดหัวที่เรารู้สึกกันอยู่เป็นประจำ แหล่งสัญญาณปวดอาจมาจากเยื่อหุ้มสมอง เส้นเลือดและเนื้อเยื่อรอบสมอง รวมถึงกล้ามเนื้อบริเวณศีรษะและคอ BrainFacts อธิบายว่าในไมเกรน สารเคมีและการเปลี่ยนแปลงของหลอดเลือดใกล้เยื่อหุ้มสมองสามารถกระตุ้นเส้นประสาทรับปวดได้ ส่วนปวดศีรษะแบบตึงเครียดก็เกี่ยวข้องกับปัจจัยหลายอย่าง รวมถึงการเกร็งตัวของกล้ามเนื้อ

สมองจึงเป็นเหมือนศูนย์ประมวลผลที่ทำให้เรารับรู้ความเจ็บจากทั่วร่างกาย แต่เนื้อเยื่อของมันเองไม่ได้ติดเซ็นเซอร์ความเจ็บชนิดเดียวกันไว้

ไม่ใช่ทางเลือกสำหรับทุกคน

การผ่าตัดแบบนี้ต้องอาศัยทีมเฉพาะทาง ทั้งศัลยแพทย์ระบบประสาท วิสัญญีแพทย์ และผู้ประเมินภาษาหรือการทำงานของสมอง ผู้ป่วยต้องประเมินล่วงหน้าว่าสามารถร่วมทำแบบทดสอบได้ ปลอดภัยพอ และเข้าใจสิ่งที่จะเกิดขึ้นหรือไม่ ความกังวลรุนแรง อาการทางระบบประสาทบางแบบ หรือตำแหน่งรอยโรค อาจทำให้ไม่เหมาะกับวิธีนี้

แม้การเฝ้าดูการพูดและการเคลื่อนไหวระหว่างผ่าตัดจะช่วยลดความเสี่ยงต่อการสูญเสียหน้าที่สำคัญ แต่ยังมีความเสี่ยงของการผ่าตัดสมอง เช่น เลือดออก ติดเชื้อ บวม ชัก หรือปัญหาด้านการพูดและการเคลื่อนไหวได้อยู่ การตัดสินใจจึงต้องอิงกับโรค ตำแหน่งที่ต้องรักษา และการประเมินของทีมแพทย์เป็นรายบุคคล