ผึ้งถูกฝึกให้ตรวจจับกลิ่นวัตถุระเบิดได้อย่างไร

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

ในแปลงทดสอบที่มีภาชนะวางกระจายอยู่บนพื้นหญ้า ผึ้งงานไม่ได้บินสุ่มหาเกสรอย่างเดียว บางกลุ่มจะเกาะรวมกันตรงจุดที่นักวิจัยวางกลิ่นเป้าหมายไว้ เพราะก่อนหน้านั้นพวกมันเรียนรู้ว่า กลิ่นนั้นมาคู่กับอาหารหวาน

การฝึกผึ้งให้ตอบสนองต่อกลิ่นของสารระเบิดมีอยู่จริง นักวิจัยใช้การวางเงื่อนไขแบบให้รางวัล โดยปล่อยกลิ่น เช่น ไอระเหยของ TNT พร้อมสารละลายซูโครส เมื่อผึ้งได้กลิ่นเดิมอีกครั้ง มันสามารถแลบงวงออกมาเพื่อหาอาหาร พฤติกรรมนี้เรียกว่า proboscis extension response หรือ PER

หนวดรับกลิ่น และงวงที่กลายเป็นสัญญาณ

ผึ้งรับกลิ่นผ่านหนวด ไม่ได้ใช้จมูกแบบสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม ในห้องทดลอง นักวิจัยตรึงผึ้งอย่างนุ่มนวลแล้วให้กลิ่นเป้าหมายตามด้วยหยดน้ำตาล หลังฝึกซ้ำหลายรอบ กลิ่นเพียงอย่างเดียวก็กระตุ้นให้มันยื่นงวงได้ จึงอ่านผลเป็นสัญญาณตอบสนองได้โดยไม่ต้องเดาจากการบิน

งานของทีม Los Alamos National Laboratory รายงานว่าผึ้งที่ผ่านการฝึกตอบสนองต่อไอ TNT ได้ที่ความเข้มข้นต่ำสุดที่ทดสอบ คือ 11 ส่วนในล้านล้านส่วน หรือ 11 ppt ผลนี้แสดงศักยภาพของระบบรับกลิ่นในสภาพควบคุม ไม่ได้แปลว่าผึ้งหนึ่งตัวจะระบุตำแหน่งระเบิดจริงได้ทันทีในพื้นที่เปิด

โครเอเชียทดลองให้ฝูงผึ้งชี้จุดเสี่ยง

นักวิจัยจากมหาวิทยาลัยซาเกร็บเคยฝึกผึ้งให้เชื่อมกลิ่น TNT กับอาหารหวาน เพื่อนำแนวคิดไปช่วยตรวจพื้นที่เสี่ยงทุ่นระเบิดหลังสงครามบอลข่าน วิธีที่ทดสอบคือวางจุดให้อาหารหลายจุด โดยมีเพียงบางจุดที่มีกลิ่น TNT แล้วดูว่าผึ้งไปรวมตัวตรงไหน

ข้อได้เปรียบของผึ้งคือขนาดและน้ำหนักที่น้อยมาก จึงไม่ควรกดชนวนทุ่นระเบิดภาคพื้นดินแบบที่น้ำหนักสูงอาจก่อความเสี่ยงได้ นักวิจัยยังเสนอการติดตามการรวมกลุ่มของผึ้งด้วยกล้องตรวจจับความร้อนหรือแท็ก เพื่อหา “จุดน่าสงสัย” ก่อนส่งผู้เชี่ยวชาญเข้าไปตรวจยืนยัน

ยังแทนสุนัขตำรวจไม่ได้

คำว่า “แม่นยำยิ่งกว่าสุนัขตำรวจ” ยังไม่มีหลักฐานเปรียบเทียบภาคสนามที่เพียงพอจะยืนยันได้ และตัวเลขว่าใช้เวลาฝึกเพียง 10 นาทีไม่ใช่ข้อสรุปมาตรฐานจากงานวิจัยที่อ้างถึง การฝึก PER ทำได้รวดเร็วในระดับการทดลอง แต่การใช้งานจริงต้องควบคุมกลิ่นรบกวน ลม ฝน อุณหภูมิ เวลาที่ผึ้งออกหากิน และวิธีติดตามฝูง

งานวิจัยยังพบว่าการจดจำการตอบสนองต่อกลิ่น TNT ลดลงหลังผ่านไป 24 ชั่วโมง จึงต้องคิดเรื่องการฝึกซ้ำและการตรวจสอบผลซ้ำเสมอ ผึ้งจึงเหมาะกับบทบาทเครื่องมือคัดกรองพื้นที่หรือเซนเซอร์ชีวภาพต้นทุนต่ำ มากกว่าจะเป็นหน่วยกู้ระเบิดที่ปล่อยทำงานลำพัง

สิ่งที่น่าทึ่งจึงไม่ใช่การให้ผึ้งไปเก็บกู้ระเบิด แต่เป็นการเปลี่ยนพฤติกรรมหาอาหารตามธรรมชาติของมันให้กลายเป็นสัญญาณเตือนทางเคมีที่มนุษย์อ่านผลต่อได้