เหตุใดแป้นตัวเลขของเครื่องคิดเลขและโทรศัพท์จึงเรียงกลับด้านกัน

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

หยิบเครื่องคิดเลขขึ้นมา เลขแถวบนคือ 7 8 9 แต่พอเปิดหน้าโทรออกในมือถือ แถวบนกลับเป็น 1 2 3 ทั้งที่ทั้งคู่มีปุ่มตัวเลขสิบตัวเหมือนกันแทบทุกอย่าง ความต่างนี้ไม่ได้เกิดจากการออกแบบสะเพร่า แต่เป็นร่องรอยของเครื่องมือคนละสายงานที่พัฒนาแยกกันมาก่อนจะมาอยู่บนโต๊ะและในกระเป๋าเรา

แป้นแบบเครื่องคิดเลขมาก่อน

ก่อนเครื่องคิดเลขพกพา คนทำบัญชีใช้เครื่องบวกเลขและเครื่องลงรายการขนาดใหญ่ ปุ่มสิบตัวแบบ 3 คอลัมน์กับศูนย์ด้านล่างค่อย ๆ กลายเป็นรูปแบบคุ้นมือของงานคำนวณ แป้นลักษณะนี้จึงส่งต่อมาสู่เครื่องคิดเลขตั้งโต๊ะ เครื่องคิดเลขพกพา และแป้นตัวเลขด้านขวาของคีย์บอร์ดคอมพิวเตอร์

จุดสำคัญคือมันไม่ใช่กฎคณิตศาสตร์ที่บังคับให้ 7 ต้องอยู่บนสุด แต่เป็นธรรมเนียมจากเครื่องบวกเลขที่ผู้ใช้สายบัญชีฝึกกดมานาน ผู้ผลิตรุ่นหลังจึงไม่อยากเปลี่ยนตำแหน่งให้คนใช้ต้องเริ่มจำใหม่

ส่วนเรื่องที่ว่าแป้นเครื่องคิดเลข “มาจากเครื่องเก็บเงินโดยตรง” นั้นเล่าแบบเหมารวมเกินไป ประวัติจริงมีทั้งเครื่องเก็บเงิน เครื่องบวกเลข และเครื่องทำบัญชีหลายรูปแบบปะปนกัน บางรุ่นยุคแรกมีปุ่มตัวเลขแยกเป็นคอลัมน์ยาว ไม่ได้หน้าตาเหมือนแป้นสิบปุ่มในปัจจุบันเสียทีเดียว สิ่งที่สืบทอดต่อมาได้ชัดเจนกว่าคือวัฒนธรรมของเครื่องคำนวณและการป้อนตัวเลขด้วยมือ

โทรศัพท์ไม่ได้ยึดแป้นเดิมมาใช้

ปลายทศวรรษ 1950 ห้องทดลอง Bell Labs ต้องออกแบบโทรศัพท์ปุ่มกดเพื่อแทนโทรศัพท์หมุน พวกเขาไม่ได้ตัดสินใจจากความรู้สึกว่าปุ่มไหนดูเป็นระเบียบกว่า งานศึกษาของ R. L. Deininger ที่ตีพิมพ์ปี 1960 ทดลองเรื่องการจัดวางปุ่ม แรงกด รูปทรงปุ่ม และวิธีที่คนรับรู้เลขโทรศัพท์ โดยดูทั้งความเร็ว ความแม่นยำ และความชอบของผู้ใช้

ผลที่นำไปใช้คือแถวบนเริ่มด้วย 1 2 3 แล้วตามด้วย 4 5 6 และ 7 8 9 โดยมี 0 อยู่กึ่งกลางแถวล่าง การจัดวางแบบโทรศัพท์ทำผลงานได้ดีในการทดสอบของ Bell Labs และความชอบของผู้ใช้ก็มีผลต่อการเลือกแบบสุดท้ายด้วย

คำอธิบายที่ได้ยินบ่อยว่า Bell Labs วาง 1 2 3 ไว้บนสุดเพราะคนอ่านหนังสือจากซ้ายไปขวา บนลงล่าง ฟังดูสมเหตุผล แต่เอกสารการศึกษาที่เผยแพร่ไม่ได้สรุปเหตุผลสั้น ๆ แบบนั้น งานวิจัยเน้นว่าผลการกดขึ้นกับทั้งรูปแบบการรับเลข การจดจำ และการฝึกใช้ จึงควรมองการเรียงแป้นโทรศัพท์ว่าเป็นผลจากการทดสอบผู้ใช้ มากกว่าจะเป็นกฎเรื่องทิศทางการอ่านเพียงข้อเดียว

สองมาตรฐานจึงอยู่ร่วมกันมาถึงมือถือ

โทรศัพท์บ้าน ปุ่มกดลิฟต์ ตู้เอทีเอ็ม และหน้าจอใส่รหัสหลายชนิดรับผังแบบโทรศัพท์ไปใช้ เพราะคนคุ้นกับการกดหมายเลขโทรศัพท์ ส่วนเครื่องคิดเลข คีย์บอร์ดตัวเลข และระบบป้อนยอดขายยังรักษาผังแบบเครื่องคำนวณไว้เพื่อให้ผู้ที่ป้อนตัวเลขจำนวนมากทำงานต่อเนื่องได้ตามความเคยชิน

ดังนั้นความกลับด้านที่เห็นจึงไม่ใช่ความผิดพลาดของใคร แป้น 7 8 9 ด้านบนเป็นมรดกจากโลกงานคำนวณ ขณะที่แป้น 1 2 3 ด้านบนเป็นมาตรฐานที่ผ่านการทดสอบเพื่อโทรออก คนเราจึงเรียนรู้สองแผนที่พร้อมกันโดยแทบไม่รู้ตัว จนกระทั่งวางมือถือข้างเครื่องคิดเลขแล้วเห็นว่ามันสลับกันพอดี