จังหวัดในประเทศไทยที่ในอดีตอำเภอเคยเป็นจังหวัดมาก่อน และจังหวัดเคยเป็นอำเภอ

การเปลี่ยนแปลงเขตปกครองไทย อำเภอที่เคยเป็นจังหวัด และจังหวัดที่เคยเป็นอำเภอ

การเปลี่ยนชื่อจังหวัดในไทยมีสาเหตุหลักจากการปฏิรูปการปกครอง การรวมเมือง การปรับชื่อให้เหมาะสมกับภาษาไทย รวมถึงการสะท้อนอัตลักษณ์ของพื้นที่

ช่วงเวลาสำคัญคือสมัยรัชกาลที่ 5–6 ซึ่งมีการจัดระเบียบการปกครองใหม่ ทำให้หลายเมืองถูกยกฐานะและเปลี่ยนชื่อเป็นจังหวัดตามรูปแบบที่ใช้ในปัจจุบันประวัติศาสตร์การปกครองของไทยมีการปรับเปลี่ยนเขตการปกครองอยู่เสมอเพื่อให้เหมาะสมกับยุคสมัย ทั้งในด้านเศรษฐกิจ สังคม และความมั่นคง ส่งผลให้มีบางอำเภอหรือเขตในปัจจุบันที่ในอดีตเคยมีสถานะเป็นถึง จังหวัด มาก่อน ในทางกลับกัน บางจังหวัดที่เรารู้จักกันดีก็เคยเป็นเพียง อำเภอมาก่อนเช่นกัน

การเปลี่ยนแปลงเหล่านี้สะท้อนให้เห็นถึงพลวัตของการบริหารราชการแผ่นดินในแต่ละยุคสมัย โดยเฉพาะอย่างยิ่งในช่วงหลังสงครามโลกครั้งที่ 1 ที่ประเทศประสบปัญหาเศรษฐกิจตกต่ำ รัฐบาลจำเป็นต้องยุบรวมหน่วยงานราชการเพื่อลดงบประมาณ ทำให้หลายจังหวัดถูกลดสถานะลงเป็นอำเภอ

อำเภอ ที่ในอดีตเคยเป็น จังหวัด มาก่อน

● อำเภอพระประแดง (จ.สมุทรปราการ) เดิมคือ จังหวัดพระประแดง เป็นอำเภอที่มีขนาดพื้นที่เล็กที่สุดในจังหวัดสมุทรปราการ  ตั้งอยู่ทางทิศตะวันตกเฉียงเหนือของจังหวัด ในอดีตมีฐานะเป็นศูนย์กลางของจังหวัดพระประแดง (เมืองนครเขื่อนขันธ์) ก่อนจะถูกยุบมารวมกับจังหวัดสมุทรปราการและจังหวัดธนบุรีในภายหลัง

● อำเภอหล่มสัก (จ.เพชรบูรณ์) เดิมคือ จังหวัดหล่มศักดิ์ ถูกยุบรวมเข้ากับจังหวัดเพชรบูรณ์ในปี พ.ศ. 2474เป็นอำเภอที่มีความสำคัญทางประวัติศาสตร์และเศรษฐกิจทางตอนเหนือของจังหวัดเพชรบูรณ์ มีลักษณะเป็นแอ่งกระทะล้อมรอบด้วยภูเขา มีแม่น้ำป่าสักไหลผ่าน ทำให้มีความอุดมสมบูรณ์สูง และยังเป็นจุดเชื่อมต่อสำคัญไปยังแหล่งท่องเที่ยวชื่อดังอย่าง เขาค้อ และ ภูทับเบิก รวมถึงเชื่อมต่อไปยังจังหวัดเลยและพิษณุโลก

● อำเภอธัญบุรี (จ.ปทุมธานี) เดิมคือ จังหวัดธัญบุรี หรือเมืองแห่งข้าว ก็ถูกยุบรวมเข้ากับจังหวัดปทุมธานีในปี พ.ศ. 2474 มีความเจริญและหนาแน่นทางประชากรสูงมาก ตัวอำเภอมีลักษณะทอดยาวขนานไปกับคลองรังสิตประยูรศักดิ์ ถือเป็นศูนย์กลางทางเศรษฐกิจ การศึกษา และการคมนาคมที่เชื่อมต่อไปยังภาคเหนือและภาคตะวันเฉียงเหนือ

● อำเภอหลังสวน (จ.ชุมพร) เดิมคือ จังหวัดหลังสวน เป็นอำเภอที่มีความสำคัญทางเศรษฐกิจและประวัติศาสตร์อย่างมากของจังหวัดชุมพร โดยในอดีตเคยมีฐานะเป็นหัวเมืองเก่าแก่และได้รับการยกฐานะเป็น จังหวัดหลังสวน ก่อนจะถูกยุบรวมเข้ากับจังหวัดชุมพรในปี พ.ศ. 2475 

● อำเภอตะกั่วป่า (จ.พังงา) เดิมคือ จังหวัดตะกั่วป่า เป็นหนึ่งในแปดอำเภอที่มีประวัติศาสตร์และชื่อเสียงอย่างมากของจังหวัดพังงา โดยในอดีตเคยมีฐานะเป็น จังหวัดตะกั่วป่า ก่อนจะถูกยุบรวมเป็นอำเภอ เมืองนี้โดดเด่นด้วยเสน่ห์ของย่านเมืองเก่าตะกั่วป่า ที่มีสถาปัตยกรรมแบบชิโน-โปรตุกีส ร่องรอยอารยธรรมจากยุคเหมืองแร่ที่รุ่งเรือง รวมถึงแหล่งท่องเที่ยวธรรมชาติระดับโลก

● อำเภอสายบุรี (จ.ปัตตานี) เดิมคือ จังหวัดสายบุรี เป็นอำเภอชายฝั่งทะเลเก่าแก่ที่มีประวัติศาสตร์ยาวนานของจังหวัดปัตตานี ในอดีตเคยมีฐานะเป็น เมืองสายบุรี (หนึ่งใน 7 หัวเมืองใต้) และเคยได้รับการยกฐานะเป็น จังหวัดสายบุรี ก่อนจะถูกปรับลดบทบาทลงมาเป็นอำเภอเมื่อปี พ.ศ. 2475 ซึ่งถูกยุบและแบ่งพื้นที่ไปรวมกับจังหวัดปัตตานีและนราธิวาส

●อำเภอกบินทร์บุรี (จ.ปราจีนบุรี) เดิมคือจังหวัดกระบินทร์บุรี ในอดีตจริง โดยได้รับการยกฐานะขึ้นเป็นจังหวัดเมื่อวันที่ 19 พฤษภาคม พ.ศ. 2459 ก่อนจะถูกยุบรวมเข้ากับจังหวัดปราจีนบุรีในเวลาต่อมา