เจดีย์เอียงเกาะเกร็ด เดิมไม่ได้เอียง แล้วทำไมน้ำถึงเปลี่ยนโฉมเจดีย์มุเตา

ถ้าพูดถึงเกาะเกร็ด ภาพหนึ่งที่หลายคนนึกออกทันทีคือ เจดีย์สีขาวที่เอียงออกไปทางแม่น้ำ

เจดีย์องค์นี้มีชื่อว่า พระเจดีย์มุเตา ตั้งอยู่ภายในวัดปรมัยยิกาวาส บริเวณหัวแหลมของเกาะเกร็ด จังหวัดนนทบุรี และกลายเป็นหนึ่งในสัญลักษณ์สำคัญของเกาะ

แต่สิ่งที่น่าสนใจกว่ารูปทรงที่เห็นในปัจจุบันคือ

เจดีย์องค์นี้ไม่ได้ถูกสร้างให้เอียงตั้งแต่แรก

เจดีย์เอียงเกาะเกร็ดคือองค์ไหน

พระเจดีย์มุเตาตั้งอยู่ที่วัดปรมัยยิกาวาส ซึ่งเป็นวัดสำคัญของชุมชนมอญบนเกาะเกร็ด

ตัวเจดีย์เป็นสถาปัตยกรรมแบบมอญหรือรามัญ ก่ออิฐถือปูน มีฐานแปดเหลี่ยมย่อมุม และมียอดฉัตรตามรูปแบบศิลปกรรมมอญ

ข้อมูลด้านศิลปกรรมของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรระบุว่า พระเจดีย์มุเตาหรือเจดีย์เอียงเป็นเจดีย์ที่จำลองแบบมาจาก เจดีย์ชเวมอดอ หรือพระธาตุมุเตา เมืองหงสาวดี

จึงไม่ได้เป็นเพียงสิ่งปลูกสร้างที่มีรูปร่างแปลกตา แต่ยังเชื่อมโยงกับรากวัฒนธรรมมอญของเกาะเกร็ดด้วย

เดิมทีพระเจดีย์มุเตาตั้งตรง

ภาพที่เราเห็นในปัจจุบันอาจทำให้เข้าใจว่าเจดีย์องค์นี้ถูกออกแบบให้มีลักษณะเอียงตั้งแต่ต้น

แต่ข้อมูลประวัติระบุว่า เดิมพระเจดีย์ตั้งตรง

ต่อมาเมื่อพื้นที่บริเวณหัวเกาะอยู่ติดกับแม่น้ำ การกัดเซาะตลิ่งส่งผลต่อสภาพฐานและทำให้เกิดการทรุดตัว จนองค์เจดีย์ค่อย ๆ เอียงลงทางแม่น้ำ

ตรงนี้เองที่ทำให้เจดีย์ธรรมดาองค์หนึ่งกลายเป็นภาพจำของเกาะเกร็ด

น้ำไม่ได้ทำให้เจดีย์เอียงในชั่วข้ามคืน

คำว่า “น้ำกัดเซาะ” อาจทำให้จินตนาการว่าเกิดเหตุการณ์ครั้งเดียวแล้วองค์เจดีย์เอียงทันที

แต่ในเชิงโครงสร้าง สิ่งที่สำคัญคือ การเปลี่ยนแปลงของฐานและพื้นที่โดยรอบ

ข้อมูลขององค์การบริหารส่วนจังหวัดนนทบุรีระบุว่า บริเวณเจดีย์ติดริมแม่น้ำ และกระแสน้ำกัดเซาะฐานรากจนทำให้เกิดลักษณะเอียง ซึ่งกลายเป็นเอกลักษณ์ของวัดในเวลาต่อมา

ดังนั้น “เจดีย์เอียง” จึงเป็นผลลัพธ์ที่สัมพันธ์กับสภาพแวดล้อมของพื้นที่ ไม่ใช่เพียงเรื่องของรูปแบบสถาปัตยกรรม

แล้วทำไมไม่ซ่อมให้กลับมาตั้งตรง

นี่เป็นอีกจุดที่ทำให้พระเจดีย์มุเตาน่าสนใจ

ข้อมูลประชาสัมพันธ์จังหวัดนนทบุรีระบุว่า มีการสร้างและปรับปรุงแนวป้องกันริมตลิ่ง รวมถึงการเสริมความแข็งแรงบริเวณฐานของเจดีย์ และกรมศิลปากรอนุญาตให้ซ่อมตัวเจดีย์ในลักษณะเชิงอนุรักษ์ โดยคงสภาพเอียงไว้

นั่นหมายความว่าเป้าหมายไม่ได้มีเพียงการทำให้ “กลับไปเหมือนใหม่”

แต่เป็นการ รักษาโบราณสถานให้มั่นคง พร้อมเก็บสภาพทางประวัติศาสตร์ที่เกิดขึ้นแล้วเอาไว้

สภาพเอียงจึงกลายเป็นส่วนหนึ่งของเรื่องราวของเจดีย์ไปแล้ว

เจดีย์มุเตากับรากวัฒนธรรมมอญ

เกาะเกร็ดไม่ได้มีชื่อเสียงเพียงเพราะตลาดหรือบรรยากาศริมแม่น้ำ

พื้นที่แห่งนี้เป็นชุมชนมอญเก่าแก่ และวัดปรมัยยิกาวาสก็เป็นศาสนสถานสำคัญของชุมชน

ฐานข้อมูลชุมชนของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรระบุว่า วัดปรมัยยิกาวาสตั้งอยู่บริเวณทิศตะวันออกเฉียงเหนือของเกาะ และมีเจดีย์เอียงเป็นโบราณสถานสำคัญและเป็นสัญลักษณ์ของเกาะเกร็ด

เมื่อมองเจดีย์ในบริบทนี้ จึงเห็นได้ว่าเรื่องของมันไม่ได้จบที่ “เจดีย์สวยสำหรับถ่ายรูป”

แต่เกี่ยวข้องทั้งกับประวัติศาสตร์การตั้งถิ่นฐานของชาวมอญ ศิลปกรรมมอญ และภูมิประเทศริมแม่น้ำเจ้าพระยา

มีเรื่องหนึ่งที่ควรระวังเมื่อเล่าประวัติเจดีย์เอียง

ข้อมูลที่เผยแพร่กันทั่วไปบางส่วนระบุว่าเจดีย์เริ่มทรุดและเอียงประมาณ พ.ศ. 2434

แต่ประชาสัมพันธ์จังหวัดนนทบุรีเองก็เผยแพร่ข้อสังเกตว่า มีภาพลายเส้นที่ตีพิมพ์ในหนังสือพิมพ์ต่างประเทศเมื่อ พ.ศ. 2438 ซึ่งถูกตีความว่าอาจเป็นภาพเจดีย์องค์เดียวกันในช่วงที่ยังไม่เอียง

ประเด็นนี้ทำให้ ช่วงเวลาที่เจดีย์เริ่มเอียงไม่ควรถูกเขียนแบบฟันธงเกินหลักฐาน

สำหรับบทความที่ต้องการความแม่นยำ การใช้คำว่า “มีข้อมูลระบุว่า” หรือ “ตามข้อมูลที่เผยแพร่” จึงเหมาะสมกว่าการกำหนดปีแบบเด็ดขาด

ทำไมเจดีย์เอียงจึงกลายเป็นภาพจำของเกาะเกร็ด

เพราะมันเป็นกรณีที่สิ่งก่อสร้าง ประวัติศาสตร์ และภูมิประเทศมาบรรจบกันในจุดเดียว

เจดีย์ตั้งอยู่ตรงหัวเกาะ

ด้านหนึ่งเป็นวัดสำคัญของชุมชนมอญ

อีกด้านคือแม่น้ำเจ้าพระยา

และตัวเจดีย์เองก็มีรูปทรงที่แตกต่างจากเจดีย์ทั่วไปจนมองเห็นได้ตั้งแต่ระยะไกล

การท่องเที่ยวแห่งประเทศไทยจึงระบุพระเจดีย์มุเตา หรือ “เจดีย์เอียง” ว่าเป็นสัญลักษณ์ของเกาะเกร็ด

สรุป

พระเจดีย์มุเตาไม่ได้ถูกสร้างให้เอียง

ข้อมูลที่มีระบุว่าเดิมเจดีย์ตั้งตรง ก่อนที่การเปลี่ยนแปลงของตลิ่งและการกัดเซาะจากแม่น้ำจะเกี่ยวข้องกับการทรุดตัวของฐาน ทำให้องค์เจดีย์เกิดความเอียง

ต่อมามีการเสริมความมั่นคงและอนุรักษ์องค์เจดีย์ในสภาพเอียง จนรูปร่างที่เคยเป็นผลจากการเปลี่ยนแปลงของพื้นที่ กลายเป็นเอกลักษณ์สำคัญของเกาะเกร็ดในปัจจุบัน

ดังนั้น หากมองจากภาพถ่ายเพียงอย่างเดียว เราอาจเห็นแค่ “เจดีย์ที่เอียง”

แต่ถ้ามองย้อนกลับไปในประวัติศาสตร์ จะเห็นทั้ง แม่น้ำ ตลิ่ง ชุมชนมอญ สถาปัตยกรรม และการอนุรักษ์ อยู่ในองค์เจดีย์เดียวกัน

ใครเคยไปเกาะเกร็ดแล้วได้เห็นเจดีย์มุเตาด้วยตาตัวเอง รู้สึกว่ามันเอียงกว่าที่เห็นในรูปหรือไม่ ลองมาแลกเปลี่ยนกันได้