ทำไมมนุษย์ถึงสะอึก และเกี่ยวข้องกับลูกอ๊อดจริงหรือไม่

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

บางครั้งแค่กินเร็ว ดื่มน้ำอัดลม หรือหัวเราะแรงไปหน่อย ร่างกายก็สะดุ้งเป็นจังหวะพร้อมเสียง “อึก” ที่หยุดยากกว่าที่คิด หลายคนลองกลั้นหายใจ ดื่มน้ำ หรือให้เพื่อนทำตกใจ แต่ก็ยังสะอึกต่อเหมือนร่างกายกำลังกดปุ่มเดิมซ้ำ ๆ

สิ่งที่เกิดขึ้นตรงหน้าไม่ได้มาจากกระเพาะเพียงอย่างเดียว เพราะจุดที่กระตุกจริงคือ กะบังลม กล้ามเนื้อแผ่นใหญ่ใต้ปอดซึ่งช่วยให้เราหายใจ เมื่อมันหดตัวอย่างฉับพลัน อากาศจะถูกดูดเข้ามาเร็วมาก แล้วเส้นเสียงปิดลงทันที จึงเกิดเสียง “อึก” ที่คุ้นหู

มันคือรีเฟล็กซ์ที่หลุดจังหวะ

การสะอึกมีวงจรประสาทของตัวเอง เชื่อมโยงสมองส่วนก้านสมอง เส้นประสาทเวกัส และเส้นประสาทที่ควบคุมกะบังลม จึงอธิบายได้ว่าทำไมท้องอืด กินมากเกินไป ดื่มแอลกอฮอล์ น้ำอัดลม หรือเจออุณหภูมิเปลี่ยนฉับพลัน จึงกระตุ้นให้สะอึกได้ สิ่งเหล่านี้อาจไปรบกวนวงจรจนมันสั่งกะบังลมหดตัวแบบไม่ตรงกับจังหวะหายใจปกติ

คำอธิบายที่น่าสนใจมากข้อหนึ่งเสนอว่า วงจรนี้อาจมีรากเก่าแก่จากบรรพบุรุษสัตว์มีกระดูกสันหลัง โดยเฉพาะรูปแบบการหายใจของลูกอ๊อด ไม่ใช่ว่ามนุษย์มี “ยีนสะอึก” ที่พิสูจน์ชัดเจน หรือสะอึกเพราะร่างกายพยายามหายใจด้วยเหงือก แต่เป็นความคล้ายกันของวงจรควบคุมการหายใจที่นักวิทยาศาสตร์นำมาใช้ตั้งสมมติฐานทางวิวัฒนาการ

ลูกอ๊อดกับจังหวะปิดทางน้ำ

ลูกอ๊อดต้องจัดการการไหลของน้ำผ่านระบบหายใจและโครงสร้างบริเวณคออย่างแม่นยำ งานทบทวนด้านวิวัฒนาการชี้ว่า รูปแบบกิจกรรมของระบบประสาทที่ควบคุมการหายใจด้วยเหงือกในลูกอ๊อด มีลักษณะคล้ายวงจรกำเนิดจังหวะของการสะอึกในมนุษย์ ทั้งการหดตัวของกล้ามเนื้อหายใจและการปิดช่องเสียงอย่างรวดเร็ว

ความคล้ายนี้ทำให้เกิดแนวคิดว่า การสะอึกของเราอาจเป็น ร่องรอยของวงจรประสาทโบราณ ที่ยังติดมาจากประวัติวิวัฒนาการ ไม่ใช่อวัยวะที่เสียหรือระบบที่ไร้ประโยชน์โดยตรง เพียงแต่ในมนุษย์โตเต็มวัย วงจรดังกล่าวไม่ได้มีหน้าที่ชัดเจนเหมือนในสัตว์น้ำและสัตว์ครึ่งบกครึ่งน้ำ จึงดูคล้ายอาการที่ทำงานผิดจังหวะ

อย่างไรก็ดี นี่คือสมมติฐาน ไม่ใช่คำตอบปิดจบเพียงข้อเดียว นักวิจัยยังเสนอคำอธิบายอื่น เช่น รีเฟล็กซ์ที่ช่วยจัดการอากาศในกระเพาะ หรือเกี่ยวข้องกับพัฒนาการของทารกในครรภ์ สิ่งที่ยืนยันได้มากกว่าคือกลไกของเสียงสะอึก: กะบังลมหดตัวโดยควบคุมไม่ได้ แล้วเส้นเสียงปิดอย่างรวดเร็ว

เมื่อไรควรหยุดคิดว่าเป็นเรื่องขำ

สะอึกทั่วไปมักหายภายในไม่กี่นาที การค่อย ๆ จิบน้ำ กลั้นหายใจช่วงสั้น ๆ หรือพักให้หายตื่นเต้นอาจช่วยขัดจังหวะวงจรได้ในบางคน แต่ไม่มีวิธีบ้าน ๆ วิธีใดที่รับประกันผลกับทุกคน

หากสะอึกนานเกิน 48 ชั่วโมง หรือรบกวนการกิน การนอน และการหายใจ ควรพบแพทย์ เพราะอาการที่ยืดเยื้ออาจสัมพันธ์กับการระคายเคืองของเส้นประสาท โรคของระบบประสาท ความผิดปกติของการเผาผลาญ หรือผลจากยาได้

ดังนั้น ครั้งต่อไปที่สะอึกไม่หยุด ลองนึกภาพว่าร่างกายกำลังปล่อยจังหวะหายใจเก่าแก่ขึ้นมาผิดเวลา แม้ทฤษฎีลูกอ๊อดยังไม่ใช่คำตัดสินสุดท้าย แต่มันทำให้อาการเล็ก ๆ นี้น่าสนใจกว่าคำว่า “ดื่มน้ำเดี๋ยวก็หาย” มากทีเดียว