ปูนากำลังสูญพันธุ์ อาจเป็นเพราะโลกเปลี่ยนและสารเคมีที่เราใส่ลงไปในนาเอง

 เมื่อก่อนหลังเกี่ยวข้าว เด็กๆ วิ่งลงนาไปจับปูนามาทำส้มตำ ทำน้ำปู ตอนนี้เดินทั้งทุ่งยังหาไม่เจอสักตัว

 

ปูนา เป็นอาหารธรรมชาติที่อยู่ในวัฒนธรรมการกินของชุมชนชนบทมาช้านาน หาจับได้ตามท้องนาหลังฤดูเกี่ยวข้าว แต่ปัจจุบันผู้เฒ่าผู้แก่ต่างบอกกันว่า ปูนาหายากขึ้นจำนวน ลดลงเรื่อยๆ ต่างจากเมื่อ 40 กว่าปีก่อน เหมือนจะสูญพันธุ์กันหมดแล้ว

 

ประโยคนี้มาจากเอกสารของกรมประมงเอง และมันคือความจริงที่ชาวนาเห็นทุกวัน

 

สาเหตุที่ 1: นาที่เต็มไปด้วยสารเคมี

 

สาเหตุหลักเกิดจากระบบนิเวศห่วงโซ่อาหารในนาข้าวถูกทำลาย ท้องนาเต็มไปด้วยการใช้สารเคมี ยาฆ่าหญ้า ยาปราบศัตรูพืช ทั้งยังได้รับผลกระทบจากสภาวะโลกร้อน

 

เมื่อก่อนปูนากินซากข้าว ซากพืชเป็นอาหาร ปูนาเป็นอาหารของนก ของงู ของคน มันคือห่วงโซ่ที่สมดุล

 

แต่ทุกวันนี้เราใส่ยาฆ่าหญ้า ยาฆ่าหอย ยาฆ่าแมลงลงไปในนาตั้งแต่เริ่มดำนา

 

ยาฆ่าแมลงเกือบทุกชนิดมีผลข้างเคียงกับระบบนิเวศ ยาฆ่าแมลงหลายชนิดเป็นอันตรายกับมนุษย์

 

ปูนาเป็นสัตว์ที่ไวต่อสารเคมีมาก มันหายใจผ่านเหงือกที่ต้องอยู่ในน้ำโคลน พอน้ำในนามีสารเคมีปนเปื้อน มันตายก่อนหญ้าจะตายเสียอีก

 

ปัจจุบันเราไม่ค่อยพบเจอซากแมลงติดอยู่ที่หน้ากระจกรถยนต์เมื่อต้องขับรถนอกตัวเมืองเท่าไรนัก เมื่อเทียบกันกับหลายสิบปีก่อน ซึ่งสาเหตุที่แมลงหายไปจากโลกอย่างรวดเร็ว คือการทำเกษตรเชิงอุตสาหกรรมที่เน้นหนักในการใช้ยาฆ่าแมลง ซึ่งการใช้สารเคมีนั้นทำให้มีสารพิษปนเปื้อนในดิน แหล่งน้ำ และสิ่งแวดล้อม

 

ปูนาก็เหมือนแมลงนั่นแหละ มันหายไปเงียบๆ ไม่มีใครสังเกตจนวันที่หาไม่เจอแล้ว

 

สาเหตุที่ 2: โลกเปลี่ยน น้ำเปลี่ยน ปูนาอยู่ไม่ได้

 

อุณหภูมิที่เพิ่มสูงขึ้นจากภาวะโลกร้อนส่งผลต่อระบบนิเวศในหลายระดับ แม้กระทั่ง แมลง ซึ่งเป็นสิ่งมีชีวิตขนาดเล็กและอ่อนไหวต่อการเปลี่ยนแปลงของสภาพภูมิอากาศ ทำให้พวกมันได้รับผลกระทบอย่างรวดเร็ว โดยเฉพาะพื้นที่ที่มีอากาศร้อนจัด แมลงจำนวนมากไม่สามารถปรับตัวได้ทันจนจำนวนประชากรลดลงอย่างรวดเร็ว

 

ปูนาก็เหมือนกัน ปูนาต้องการน้ำขังในนา 4-5 เดือนเพื่อวางไข่ ออกลูก แต่ทุกวันนี้ฝนมาเร็ว หมดเร็ว น้ำแห้งเร็ว นาแห้ง ปูนาตัวเล็กๆ ก็แห้งตายในรู

 

นอกจากนี้พื้นที่ที่มีการทำการเกษตรโดยใช้สารเคมี การปลูกพืชเชิงเดี่ยว และการขยายตัวของพื้นที่เกษตร คุกคามแหล่งที่อยู่อาศัยและแหล่งอาหารของแมลงโดยตรง

 

เมื่อก่อนหลังเกี่ยวข้าว เราปล่อยนาให้รกร้าง ปูนาก็อยู่ในรู พอฝนมาก็ออกมา ตอนนี้เกี่ยวเสร็จก็ไถเลย ฉีดยาคุมหญ้าเลย ปูนาไม่มีที่หลบ

 

สาเหตุของการลดลงอย่างรวดเร็ว เกิดขึ้นจากการทำลายหรือความเสียหายอย่างต่อเนื่องของถิ่นที่อยู่อาศัย อันเนื่องมาจากการทำเกษตรกรรมแบบเข้มข้น การระบายน้ำในพื้นที่ชุ่มน้ำ การเลี้ยงปศุสัตว์มากเกินไป และการใช้ปุ๋ยและยาฆ่าแมลง รวมถึงสารนีโอนิโคตินอยด์

 

แล้วเราจะทำยังไง?

 

ตอนนี้กรมประมงต้องทำ Factsheet การเลี้ยงปูนา สอนชาวนาให้เลี้ยงปูนาในบ่อซีเมนต์แทนการจับจากธรรมชาติ

 

จากอาหารที่เคยหาฟรีหลังบ้าน กลายเป็นสัตว์เศรษฐกิจที่ต้องซื้อพ่อแม่พันธุ์มาเลี้ยง

 

ถ้าอยากให้ปูนากลับมา วิธีที่ง่ายที่สุดคือ

 

เว้นยาฆ่าหญ้า ช่วงหลังเกี่ยวข้าว ปล่อยให้มีน้ำขังบ้าง

ทำนาอินทรีย์สักแปลงเล็กๆ ไม่ต้องทั้งหมด แค่พอให้ปูนามีที่อยู่

ไม่จับปูนาตัวเล็กและปูนาไข่ ให้มันได้ออกลูกก่อน

 

มลพิษทางดิน หรือการปนเปื้อนดิน เกิดจากการมีสารเคมีที่มนุษย์สร้างหรือการเปลี่ยนแปลงอื่นในสิ่งแวดล้อมดินธรรมชาติ ตรงแบบเกิดจากกิจกรรมอุตสาหกรรม สารเคมีเกษตรกรรม

 

ดินที่เราทำให้ปนเปื้อน สุดท้ายเราก็ต้องกินข้าวจากดินนั้นอยู่ดี

 

ปูนาหายไป ไม่ได้แปลว่าแค่ไม่มีส้มตำปู แต่แปลว่าระบบนิเวศในนาข้าวกำลังป่วยหนัก

 

วันที่ปูนากลับมาเต็มทุ่งนาเหมือน 40 ปีก่อน วันนั้นแหละที่แปลว่านาข้าวเรากลับมาสุขภาพดีแล้ว