จามในขณะหลับสนิทเกิดขึ้นได้จริงไหม

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

ตีสาม ห้องเงียบ แอร์ทำงานเบาๆ ผ้าห่มอุ่นกำลังดี ทั้งที่ตอนกลางวันแค่ฝุ่นนิดเดียวก็ทำเอาจามติดกันหลายครั้ง พอตกกลางคืนกลับไม่มีเสียง “ฮัดชิ่ว” หลุดออกมาเลย เรื่องนี้ทำให้เกิดความเชื่อว่า มนุษย์จามตอนหลับไม่ได้เด็ดขาด

ภาพรวมของเรื่องนี้มีมูลอยู่มาก เพราะการจามระหว่างหลับพบได้น้อยมาก แต่ประโยคว่า “ไม่มีใครในโลกทำได้” แรงเกินหลักฐานที่มีอยู่ งานสรุปจาก Sleep Foundation ระบุว่าหลักฐานเรื่องการจามในช่วงนอนยังมีจำกัด โดยเชื่อกันว่าการจามเกิดไม่ได้ในช่วง REM และยังตัดความเป็นไปได้ในช่วงหลับตื้นออกไม่ได้ทั้งหมด

ข้อสรุปที่แม่นกว่า คือ ร่างกายมักกดรีเฟล็กซ์การจามขณะหลับไว้ หากสิ่งระคายเคืองแรงพอ คนส่วนใหญ่มักตื่นหรืออยู่ในภาวะตื่นตัวชั่วขณะก่อน แล้วจึงจามออกมา จึงอาจจำได้เพียงว่าตัวเองสะดุ้งตื่นพร้อมเสียงจาม

การจามไม่ใช่แค่ลมพุ่งออกจากจมูก ฝุ่น เกสร ควัน กลิ่นฉุน หรือการอักเสบในโพรงจมูกจะกระตุ้นปลายประสาทรับความรู้สึก สัญญาณเดินทางไปยังวงจรในก้านสมอง จากนั้นร่างกายจึงประสานการหายใจและกล้ามเนื้อหลายส่วนเพื่อดันอากาศออกอย่างรวดเร็ว งานทบทวนในวารสารวิชาการปี 2025 อธิบายว่ารีเฟล็กซ์นี้พึ่งเครือข่ายประสาทหลายจุด ไม่ได้เป็นปฏิกิริยาง่ายๆ ที่จมูกสั่งเองทันที

ขณะหลับ สมองเพิ่มเกณฑ์การตอบสนองต่อสิ่งเร้าภายนอก เสียงเบา แสง หรืออาการคันเล็กน้อยจึงผ่านไปโดยไม่ปลุกเรา นี่ช่วยให้การพักผ่อนไม่ถูกขัดจังหวะตลอดคืน แต่ถ้าโพรงจมูกถูกกระตุ้นมากพอ สมองอาจเปลี่ยนจากโหมดหลับไปสู่การตื่นตัวสั้นๆ เพื่อให้รีเฟล็กซ์ทำงาน

อย่าสับสนระหว่าง “หลับลึก” กับ REM

คำอธิบายที่โยงทุกอย่างเข้ากับ REM atonia เพียงอย่างเดียวจึงยังไม่ครบ REM คือช่วงที่กล้ามเนื้อส่วนใหญ่มีแรงตึงตัวลดลงมาก เพื่อกันไม่ให้เราแสดงท่าทางตามความฝัน โรงพยาบาล Stanford อธิบายว่าภาวะกล้ามเนื้ออ่อนแรงชั่วคราวนี้เป็นหน้าที่ปกติของ REM sleep

แต่ “หลับลึก” ที่คนทั่วไปพูดถึงมักหมายถึงช่วงหลับลึกแบบ NREM ซึ่งไม่ใช่ REM และกลไกการตอบสนองต่อสิ่งเร้าก็แตกต่างกันไปตามระยะการนอน การบอกว่าเส้นประสาทในจมูกถูก “ดึงปลั๊ก” จนไม่มีทางจามได้ จึงเป็นภาพเปรียบเทียบที่เข้าใจง่ายเกินจริง สิ่งที่เกิดขึ้นใกล้เคียงกว่า คือ สมองคัดกรองและยกเกณฑ์การตอบสนอง ขณะวงจรการเคลื่อนไหวบางส่วนถูกลดการทำงานในบางช่วงของการนอน

มีข้อยกเว้นที่ทำให้คำว่า “ไม่มีใคร” ใช้ไม่ได้ด้วย รายงานผู้ป่วยปี 1992 พบวัยรุ่นคนหนึ่งมีอาการจามเป็นชุดต่อเนื่องแม้ระหว่างนอนหลับ รายงานเดียวไม่ได้แปลว่าการจามตอนหลับเกิดทั่วไป แต่พอจะยืนยันได้ว่าการกล่าวแบบตัดขาดทุกกรณีไม่ตรงกับหลักฐานทางการแพทย์

ทำไมบางคนมั่นใจว่าจามทั้งที่ยังหลับ

หลายครั้งเหตุการณ์มันเร็วมาก: จมูกถูกกระตุ้น สมองปลุกตัวเองเพียงเสี้ยวหนึ่ง วงจรจามทำงาน แล้วเราหลับต่อทันที เมื่อตื่นเช้ามาอาจไม่มีความทรงจำช่วงสั้นๆ นั้น จึงเหมือนร่างกายจามเองทั้งที่ไม่เคยตื่นเลย

หากตื่นมาจามบ่อยหลายคืนติดกัน ให้ดูสิ่งกระตุ้นในห้องนอนก่อน เช่น ฝุ่น ไรฝุ่น ขนสัตว์ อากาศแห้ง หรืออาการแพ้ การซักผ้าปูที่นอน ทำความสะอาดห้อง และลดสิ่งก่อภูมิแพ้อาจช่วยได้ ถ้ามีอาการจามเรื้อรังหลายครั้งต่อสัปดาห์นานหลายสัปดาห์ ร่วมกับคัดจมูก เลือดกำเดา กลิ่นหรือรสเปลี่ยนไป ควรพบแพทย์เพื่อตรวจหาสาเหตุ

ร่างกายไม่ได้ปล่อยให้ฝุ่นผ่านไปเพราะ “ลืมหน้าที่” แต่มันเลือกพักการตอบสนองไว้ก่อน แล้วปลุกเราเมื่อสิ่งกระตุ้นมากพอจะต้องจัดการ นั่นจึงเป็นเหตุผลที่เสียงจามตอนกลางคืนมักมาพร้อมความรู้สึกว่าเพิ่งสะดุ้งตื่นพอดี