รอยหยักบนขอบเหรียญมีที่มาและใช้ต่างกันอย่างไร

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

เหรียญสิบบาทที่วางอยู่ในมือมีขอบเป็นร่องเล็ก ๆ สลับช่วงเรียบ ขณะที่เหรียญบางชนิดสัมผัสแล้วลื่นกว่า รายละเอียดรอบนอกนี้ไม่ได้ใส่มาเพื่อให้เหรียญดูสวยขึ้น แต่เคยเป็นระบบตรวจจับการโกงที่เกี่ยวข้องกับมูลค่าโลหะในเหรียญโดยตรง

ในอดีตเหรียญเงินและเหรียญทองมีค่าใกล้เคียงกับน้ำหนักโลหะที่อยู่ในเหรียญ คนร้ายจึงตะไบหรือเฉือนขอบออกทีละน้อย เก็บเศษโลหะไปหลอม แล้วนำเหรียญที่เบาลงกลับไปใช้จ่ายต่อ หากขอบเดิมเรียบ การหายไปเพียงนิดเดียวสังเกตได้ยากมาก

ร่องขอบจึงทำหน้าที่เหมือนรอยซีล เหรียญที่ผลิตด้วยเครื่องจะมีลายขอบสม่ำเสมอเต็มรอบ เมื่อถูกตะไบ ร่องจะขาดหรือเสียรูปทันที ผู้รับเหรียญจึงเห็นความผิดปกติได้โดยไม่ต้องชั่งน้ำหนักทุกครั้ง ระบบนี้เรียกกันว่า milled edge หรือ reeded edge

การผลิตเหรียญด้วยเครื่องและขอบมีลายเริ่มแพร่หลายในอังกฤษช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 17 ก่อนยุคที่ไอแซก นิวตันขึ้นเป็น Master of the Mint ในปี 1699 นิวตันจึงไม่ใช่ผู้คิดค้นรอยหยักขึ้นมาคนเดียวตามเรื่องเล่าที่แพร่หลาย หน้าที่เด่นของเขาคือดูแลงานปฏิรูปเหรียญ ตรวจความถูกต้องของน้ำหนักและความบริสุทธิ์ รวมถึงสืบสวนผู้ตัดขอบและปลอมเหรียญอย่างจริงจัง

ทุกวันนี้เหรียญหมุนเวียนไม่ได้ทำจากทองหรือเงินแท้ในมูลค่าหน้าเหรียญแล้ว ร่องขอบจึงไม่ได้มีภารกิจป้องกันการขโมยผงเงินแบบเดิมเป็นหลัก แต่ยังมีประโยชน์ด้านการแยกชนิดเหรียญ การรับรู้ด้วยปลายนิ้ว และการทำให้เครื่องรับเหรียญตรวจสอบรูปทรง น้ำหนัก และขอบได้แม่นขึ้น

สำหรับเหรียญไทย คำอธิบายว่า “เหรียญบาทเรียบ แต่เหรียญสิบบาทหยัก” ใช้เป็นกฎตายตัวไม่ได้ เพราะลักษณะขอบเปลี่ยนได้ตามชนิดและรุ่นของเหรียญ เหรียญสิบบาทหมุนเวียนเป็นเหรียญสองสี เส้นผ่านศูนย์กลาง 26 มิลลิเมตร น้ำหนัก 8.5 กรัม และมีขอบเฟืองสลับเรียบตามประกาศกำหนดลักษณะเหรียญ ส่วนเหรียญ 1 บาทและ 5 บาทก็มีรายละเอียดขอบที่ต่างกันได้ตามชุดผลิตและปีที่ออกใช้

สิ่งที่ขอบเหรียญบอกเราได้จึงไม่ใช่แค่มูลค่า มันเป็นร่องรอยของยุคที่เงินในกระเป๋าเคยมีค่าเป็นโลหะจริง ๆ และเป็นตัวอย่างเล็ก ๆ ของการออกแบบที่ทำให้การโกงตรวจพบได้ตั้งแต่แรกสัมผัส