ครอบครัวไทยที่เริ่มจากจนต้องใช้กี่รุ่นจึงขึ้นสู่ความมั่งคั่ง

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

เด็กคนหนึ่งนั่งทำการบ้านบนโต๊ะเดียวกับที่พ่อแม่ใช้คิดค่าเช่าห้อง ค่าอาหาร และค่างวดหนี้ของเดือนนั้น ภาพแบบนี้อธิบายความจนได้ดีกว่าตัวเลขหลายชุด เพราะรายได้ที่เหลือหลังจ่ายของจำเป็นจะกำหนดทั้งเวลาของพ่อแม่ คุณภาพการเรียน และเงินตั้งต้นของลูกในวันข้างหน้า

คำว่า “หลุดพ้นความจน” กับ “กลายเป็นคนรวย” จึงต้องแยกออกจากกันก่อน คนที่เริ่มจากครอบครัวยากจนสามารถข้ามเส้นความยากจนได้ภายในชีวิตตัวเอง หรือราว 1 รุ่น หากได้งานที่มั่นคง รายได้เพิ่มกว่าค่าครองชีพ และไม่ถูกหนี้หรือเหตุเจ็บป่วยดึงกลับลงไปอีก ส่วนการเป็นคนรวยในความหมายมีทรัพย์สินสะสมจนอยู่กลุ่มบนของประเทศ ยังไม่มีสถิติไทยชุดใดที่บอกได้อย่างซื่อตรงว่า “ต้องใช้กี่รุ่น” สำหรับทุกครอบครัว

สถิติระดับประเทศบอกได้เพียงว่า การขยับฐานะเกิดขึ้นได้จริง แต่ไม่เท่ากัน ธนาคารโลกระบุว่าอัตราความยากจนของไทยลดจาก 42.5% ในปี 2000 เหลือ 6.3% ในปี 2021 เป็นช่วงเวลาราวหนึ่งชั่วอายุคน คนจำนวนมากจึงพ้นจากการขาดแคลนขั้นพื้นฐานได้ในระยะประมาณ 20 ปี ไม่ได้แปลว่าคนกลุ่มเดียวกันทุกคนกลายเป็นชนชั้นกลางหรือมีทรัพย์สินมากขึ้นในอัตราเดียวกัน

ตัวเลขที่ตอบได้ และตัวเลขที่ยังตอบไม่ได้

หากใช้เส้นความยากจนระหว่างประเทศสำหรับประเทศรายได้ปานกลางระดับบนที่ 8.30 ดอลลาร์ต่อคนต่อวันตามกำลังซื้อ คนไทยราว 10.1% ยังอยู่ใต้เส้นนี้ในปี 2023 ตัวเลขนี้สูงกว่านิยามความจนแบบแคบของไทย เพราะมันมองระดับการดำรงชีพที่กว้างกว่า จึงช่วยเตือนว่า “พ้นจนตามเกณฑ์หนึ่ง” อาจยังเปราะบางเมื่อเจอค่ารักษา ค่าเรียน หรือรายได้หายไปไม่กี่เดือน

การพ้นจนแบบยั่งยืนจึงควรมองอย่างน้อยสามชั้น: มีรายได้เกินรายจ่ายจำเป็น, มีเงินสำรองรับเหตุฉุกเฉิน, และมีทักษะหรือทรัพย์สินที่ทำให้รายได้โตได้เอง หากขาดชั้นใดชั้นหนึ่ง ครอบครัวอาจพ้นเส้นสถิติแล้ว แต่ยังกลับไปลำบากได้ง่าย

ส่วนคำว่า “รวย” มักหมายถึงการมีทรัพย์สิน ไม่ใช่เพียงเงินเดือนสูงในบางปี ตรงนี้ช่องว่างใหญ่กว่ามาก รายงานธนาคารโลกระบุว่าคน 10% บนสุดถือครองความมั่งคั่งของประเทศมากกว่าครึ่ง การขึ้นไปอยู่ชั้นนั้นจึงเป็นการแข่งขันกับครัวเรือนที่เริ่มต้นด้วยบ้าน ที่ดิน ธุรกิจ เงินลงทุน เครือข่าย และเงินช่วยเหลือยามพลาดอยู่แล้ว

เหตุใดบางบ้านขยับได้ในรุ่นเดียว แต่บางบ้านต้องส่งต่อภาระ

รายได้ของพ่อแม่และพื้นที่ที่เติบโตมีผลตั้งแต่ก่อนเด็กเข้าทำงาน เด็กจากบ้านรายได้น้อยมีโอกาสเรียนต่อจบช้ากว่า ผลการเรียนต่ำกว่า และเข้าถึงการศึกษาระดับอุดมศึกษาน้อยกว่าเพื่อนจากบ้านฐานะดีกว่า เมื่อเริ่มงานด้วยทักษะและเงินสำรองต่างกัน ผลต่างจึงสะสมไปกับอายุการทำงาน

ปัญหาไม่ได้อยู่ที่ความขยันอย่างเดียว ครัวเรือนรายได้น้อยมักต้องใช้เงินวันนี้เพื่อแก้ปัญหาวันนี้ จึงลงทุนกับคอร์สเรียน เครื่องมือทำงาน ย้ายที่อยู่ใกล้งานดี หรือเริ่มธุรกิจได้ยากกว่า รายงานเดียวกันพบว่าความแตกต่างด้านการศึกษาและอาชีพของหัวหน้าครัวเรือนเป็นตัวขับสำคัญของความเหลื่อมล้ำรายได้ไทย

ยังมีความต่างระหว่างพื้นที่ด้วย GDP ต่อหัวของกรุงเทพฯ ในปี 2020 สูงกว่าภาคตะวันออกเฉียงเหนือมากกว่า 6.5 เท่า คนที่อยู่ไกลตลาดแรงงานคุณภาพจึงอาจทำงานหนักเท่ากัน แต่มีทางเลือกงานและค่าตอบแทนน้อยกว่า

ถ้าต้องประเมินเป็นช่วงเวลา ควรใช้กรอบนี้

พ้นความจนขั้นต้น: 1 รุ่น หรือประมาณ 20–30 ปี มีโอกาสเกิดขึ้นได้ หากสมาชิกวัยทำงานได้ทักษะที่ตลาดต้องการ งานต่อเนื่อง และครอบครัวไม่เสียทรัพย์จากหนี้ดอกสูงหรือเหตุฉุกเฉินใหญ่

ตั้งหลักเป็นครัวเรือนที่มั่นคง: 1–2 รุ่น ช่วงนี้หมายถึงมีเงินสำรอง หนี้อยู่ในระดับควบคุมได้ ลูกเรียนต่อหรือมีทักษะอาชีพ และเริ่มมีทรัพย์สินสุทธิ การส่งต่อฐานทุนเล็ก ๆ ให้รุ่นถัดไปสำคัญกว่าการไล่ภาพลักษณ์คนรวยเร็ว ๆ

ขึ้นสู่กลุ่มมั่งคั่งสูง: ไม่มีจำนวนรุ่นตายตัว ข้อมูลไทยยังไม่มีการติดตามครอบครัวจากกลุ่มจนไปถึงกลุ่มทรัพย์สินบนสุดนานพอจะคำนวณเลขเดียวได้ การบอกว่า “ทุกบ้านต้องสามรุ่น” หรือ “รุ่นเดียวก็รวยได้” จึงเป็นคำเล่ามากกว่าสถิติ สิ่งที่ยืนยันได้คือฐานะพ่อแม่ยังส่งผลแรงต่อโอกาสของลูก และความมั่งคั่งกระจุกตัวสูง

สรุปแบบตรงไปตรงมา: คนไทยที่เริ่มจากจน สามารถพ้นความจนได้ภายในรุ่นเดียว และประเทศไทยเคยลดความยากจนในระดับประเทศลงมากภายในราว 21 ปี แต่การไปถึงระดับ “รวย” ที่มีทรัพย์สินจริงเป็นเป้าหมายข้ามรุ่นมากกว่าเป็นเส้นชัยของเงินเดือนก้อนเดียว ทางที่จับต้องได้คือทำให้รุ่นแรกหลุดจากความเปราะบาง แล้วให้รุ่นต่อไปเริ่มชีวิตด้วยการศึกษา ทักษะ เงินสำรอง และภาระหนี้ที่ดีกว่าเดิม