น้ำมันทอดอาจย้อนกลับจากของเสียได้อย่างไร

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

กระทะหน้าแผงสตรีทฟู้ดที่กำลังเดือดพล่านมักชวนให้มองแต่อาหารสีทองตรงหน้า แต่คำถามที่น่ากลัวกว่าคือ น้ำมันในกระทะนั้นเดินทางมาอย่างไร ก่อนจะกลายเป็นของทอดที่เรากิน

คำว่า น้ำมันท่อระบายน้ำ หรือ gutter oil เป็นชื่อเรียกน้ำมันผิดกฎหมายที่ได้มาจากของเสีย เช่น น้ำมันใช้แล้ว เศษไขมันจากระบบดักไขมัน หรือเศษเหลือจากการแปรรูปเนื้อสัตว์ แล้วนำไปผ่านกระบวนการเพื่อขายปลอมปนเป็นน้ำมันบริโภคราคาถูก ไม่ใช่ชื่อของน้ำมันพืชชนิดหนึ่ง และไม่ควรสรุปว่าร้านอาหารข้างทางทุกร้านเกี่ยวข้องกับเรื่องนี้

คดีที่ถูกเปิดเผยในจีนทำให้เรื่องนี้กลายเป็นสัญลักษณ์ของวิกฤตความปลอดภัยอาหาร รายงานของ Reuters ระบุว่า ตำรวจจีนเคยจับกุม 52 คนในปี 2011 จากเครือข่ายที่ผลิตน้ำมันลักษณะนี้มากกว่า 2,000 ตันตั้งแต่ปี 2010 ก่อนส่งต่อผ่านห่วงโซ่ค้าขายจนถึงร้านอาหารในภูมิภาค

ปัญหาไม่ได้จบแค่ “น้ำมันเก่า”

การนำน้ำมันทอดมาใช้ซ้ำอย่างไม่เหมาะสมก็มีความเสี่ยงอยู่แล้ว เพราะความร้อนสูงและการทอดซ้ำทำให้น้ำมันเสื่อมสภาพได้ แต่น้ำมันท่อระบายน้ำเป็นคนละระดับของปัญหา ต้นทางอาจปะปนสิ่งสกปรก ของเสีย และวัตถุดิบที่ไม่รู้ที่มา จึงไม่มีทางรับรองความปลอดภัยได้ด้วยการต้ม กรอง หรือทำให้สีและกลิ่นดูดีขึ้น

จุดสำคัญคือ ผู้บริโภคมักดูด้วยตาเปล่าไม่ออก น้ำมันที่ผ่านการปรับสภาพอาจดูใสและไม่มีกลิ่นผิดปกติ แต่รูปลักษณ์ไม่ได้ยืนยันว่าปลอดภัย การตรวจสอบต้องอาศัยการเก็บตัวอย่าง ตรวจย้อนเส้นทางสินค้า และวิเคราะห์ในห้องปฏิบัติการ

บทลงโทษหนัก แต่ไม่ควรเล่าผิด

จีนมีการดำเนินคดีรุนแรงกับผู้ผลิตและผู้ขายน้ำมันผิดกฎหมาย Reuters รายงานคดีปี 2013 ที่ศาลเมืองเหลียนอวิ๋นกั่งลงโทษจำคุกตลอดชีวิตผู้ต้องหาหนึ่งราย และผู้เกี่ยวข้องอีกกว่าสิบคนได้รับโทษสูงสุดถึง 15 ปี โดยคดีเกี่ยวข้องกับการผลิตและขายน้ำมันจากของเสียระหว่างปี 2011–2012

ส่วนข้อความที่ว่า “จีนประหารชีวิตคนทำน้ำมันท่อระบายน้ำแล้ว” ต้องระวังให้มาก หลักฐานที่ตรวจสอบได้ชี้ว่ามีคดีที่ศาลพิพากษา ประหารชีวิตรอลงอาญา ในคดีอาหารเป็นพิษบางคดี และมีคดีน้ำมันท่อระบายน้ำที่ลงโทษจำคุกตลอดชีวิตหรือจำคุกหลายปี แต่ข้อมูลที่อ้างถึงในแหล่งข่าวชุดนี้ยังไม่ยืนยันการประหารชีวิตผู้กระทำผิดคดีนี้จริง

เรื่องนี้จึงน่ากลัวไม่ใช่เพราะภาพในท่อระบายน้ำเพียงอย่างเดียว แต่เพราะมันเผยให้เห็นช่องโหว่ของห่วงโซ่อาหาร เมื่อของเสียสามารถถูกทำให้ดูเหมือนสินค้าใหม่ได้ ผู้บริโภคย่อมต้องพึ่งพาการกำกับดูแลมากกว่าประสาทสัมผัสของตัวเอง

คนกินป้องกันตัวได้แค่ไหน

ไม่มีวิธีดูน้ำมันเพียงครั้งเดียวแล้วฟันธงได้ว่าปลอดภัยหรือไม่ สิ่งที่ทำได้คือเลือกร้านที่สะอาด มีการจัดเก็บวัตถุดิบเป็นระเบียบ ใช้น้ำมันจากภาชนะหรือแหล่งที่เห็นได้ และหลีกเลี่ยงอาหารที่มีกลิ่นหืนหรือรสผิดปกติ หากพบร้านที่สภาพแวดล้อมน่ากังวล ควรแจ้งหน่วยงานท้องถิ่นแทนการกล่าวหาเฉพาะเจาะจงโดยไม่มีหลักฐาน

บทเรียนจากคดีเหล่านี้คือ อาหารราคาถูกไม่ควรถูกกดต้นทุนด้วยความเสี่ยงที่ผู้กินมองไม่เห็น การตรวจสอบต้นทาง การบังคับใช้กฎหมาย และความโปร่งใสของผู้ขายต่างหากที่ทำให้ของทอดจานหนึ่งปลอดภัยขึ้นได้