กบฏไท่ผิงเริ่มจากหงซิ่วฉวนได้อย่างไร

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

ในจีนสมัยราชวงศ์ชิง การสอบรับราชการไม่ใช่เพียงข้อสอบเพื่อหางาน แต่เป็นประตูสู่ฐานะ ชื่อเสียง และทางรอดของทั้งครอบครัว หงซิ่วฉวน ชายหนุ่มชาวฮากกาในมณฑลกวางตุ้ง เคยหวังผ่านการสอบระดับมณฑลเพื่อเป็นขุนนาง ทว่าเขาสอบไม่ผ่านหลายครั้ง จนหลังความพยายามครั้งหนึ่งเขาล้มป่วยหนักและมีนิมิตประหลาดติดอยู่ในความทรงจำ

ต่อมา เมื่อได้อ่านเอกสารคริสต์ศาสนาที่มิชชันนารีแจกไว้ก่อนหน้านั้น หงตีความนิมิตของตนใหม่ เขาเชื่อว่าบุคคลบนสวรรค์ที่พบคือพระเจ้าและพระเยซู และตนเองเป็นน้องชายของพระเยซูที่ถูกส่งลงมากำจัด “ปีศาจ” บนโลก ซึ่งในความหมายของเขาคือระบอบแมนจูแห่งราชวงศ์ชิง

นี่ไม่ใช่เรื่องของชายคนหนึ่งที่เชื่อในนิมิตเพียงลำพัง เพราะจีนเวลานั้นกำลังเผชิญแรงกดดันหลายด้าน ทั้งความยากจน ความตึงเครียดระหว่างกลุ่มชาติพันธุ์ ความไม่พอใจต่อเจ้าหน้าที่ และผลกระทบจากสงครามฝิ่น คำสอนของหงจึงไปถึงผู้คนที่รู้สึกว่าชีวิตเดิมไม่มีทางออก

หงกับพวกพ้องตั้งกลุ่มผู้บูชาพระเจ้า แล้วค่อย ๆ เปลี่ยนจากขบวนการศาสนาเป็นกองกำลังติดอาวุธ ใน ค.ศ. 1851 เขาประกาศตั้งรัฐของตนชื่อ ไท่ผิงเทียนกั๋ว หรือ “อาณาจักรสวรรค์แห่งสันติอันยิ่งใหญ่” และเรียกตนเองว่าเทียนหวัง หรือกษัตริย์สวรรค์

ชื่อของรัฐฟังเหมือนคำสัญญาถึงความสงบ แต่สิ่งที่ตามมาคือสงครามกลางเมืองขนาดมหึมา กองทัพไท่ผิงยึดหนานจิงได้ใน ค.ศ. 1853 เปลี่ยนเมืองนี้เป็นเมืองหลวงชื่อเทียนจิง แล้วขยายอำนาจไปตามลุ่มแม่น้ำแยงซี พวกเขาเสนอระเบียบสังคมใหม่ เช่น ต่อต้านฝิ่น จำกัดการมีภรรยาหลายคน และยกสถานะสตรีในบางด้าน

แต่รัฐไท่ผิงไม่ได้เป็นสังคมอุดมคติ ผู้นำออกกฎศีลธรรมเข้มงวด ชายหญิงถูกแยกพื้นที่อยู่ การค้าได้รับข้อจำกัด และชนชั้นนำภายในเริ่มแย่งชิงอำนาจกันเอง ขณะเดียวกันกองทัพไท่ผิงกับฝ่ายชิงต่างใช้ความรุนแรงอย่างหนักต่อฝ่ายตรงข้ามและพลเรือน

สงครามไท่ผิงกินเวลาราว 14 ปี ตั้งแต่ ค.ศ. 1850 ถึง 1864 ไม่ได้มีแต่คนตายจากสนามรบ หมู่บ้านและพื้นที่เพาะปลูกถูกทำลาย ผู้คนอพยพ อาหารขาดแคลน และโรคระบาดลุกลาม ตัวเลขผู้เสียชีวิตจึงนับรวมทหารและพลเรือนที่ตายจากผลของสงครามด้วย

ตัวเลขที่ยกกันบ่อยคือ 20–30 ล้านคน แต่ไม่ควรอ่านเป็นยอดที่นับได้แม่นยำ เพราะจีนยุคนั้นไม่มีระบบสำมะโนที่เชื่อถือได้ทั่วประเทศ งานของ Cambridge University Press ระบุอย่างระมัดระวังว่า มีผู้เสียชีวิตอย่างน้อย 20 ล้านคน ส่วนตัวเลข 30 ล้านเป็นค่าประมาณที่พบในงานประวัติศาสตร์จำนวนมาก

คำตอบสั้น ๆ คือ หงซิ่วฉวนไม่ได้ทำให้ผู้คนตายหลายสิบล้านคนด้วยนิมิตของเขาเพียงอย่างเดียว แต่ความเชื่อของเขากลายเป็นแกนรวมขบวนการที่ปะทุขึ้นบนสังคมซึ่งเปราะบางอยู่แล้ว จากนั้นสงครามระหว่างรัฐไท่ผิง ราชวงศ์ชิง และกองกำลังท้องถิ่นจึงขยายจนกลายเป็นหนึ่งในสงครามกลางเมืองที่ร้ายแรงที่สุดในประวัติศาสตร์

เรื่องนี้จึงน่ากลัวกว่าประโยค “ชายสอบตกคิดว่าตัวเองเป็นน้องชายพระเยซู” อยู่ตรงที่ว่า ความเชื่อส่วนบุคคลสามารถเปลี่ยนเป็นอำนาจทางการเมืองได้ เมื่อมันเจอกับความทุกข์ ความโกรธ และผู้คนจำนวนมากที่หมดศรัทธาต่อระเบบเดิม