ถ้ำเหยาต้งยังเป็นบ้านของคนจีนหลายล้านคนจริงหรือ

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

หน้าผาสีเหลืองอมน้ำตาลของที่ราบสูงดินเหลืองทางเหนือของจีนมีประตูโค้งเรียงตัวอยู่เต็มไหล่เขา บางบานเปิดสู่ห้องนั่งเล่น บางบานเป็นครัว และบางหลังมีจานรับสัญญาณอยู่บนหลังคาดิน บ้านลักษณะนี้เรียกว่า เหยาต้ง หรือ Yaodong เป็นที่อยู่อาศัยที่ขุดเข้าไปในดินลมหอบละเอียดของมณฑลส่านซี ซานซี กานซู่ และพื้นที่ใกล้เคียง

ตัวเลข “คนจีนกว่า 30 ล้านคนอาศัยในถ้ำ” มีที่มา แต่ไม่ควรนำไปใช้เป็นจำนวนปัจจุบันแบบฟันธง งานวิชาการและรายงานด้านสถาปัตยกรรมหลายชิ้นอ้างข้อมูลช่วงต้นคริสต์ทศวรรษ 2000 ว่ามีผู้อยู่อาศัยในเหยาต้งราว 30–40 ล้านคน หรือประมาณ 40 ล้านคนในบางแหล่ง ขณะที่การย้ายเข้าบ้านบนดินและการเข้าเมืองทำให้จำนวนนี้ลดลงมากในหลายพื้นที่ ยังไม่พบสถิติระดับประเทศฉบับใหม่ที่ยืนยันว่าปัจจุบันเกิน 30 ล้านคน

ดังนั้น ภาพ “มนุษย์ถ้ำยุค 5G” มีแก่นจริงตรงที่เหยาต้งยังถูกใช้งานและมีอยู่จำนวนมาก แต่คำว่า “กว่า 30 ล้านคน” เป็นค่าประมาณเก่าที่มักถูกเล่าซ้ำ ไม่ใช่ตัวเลขสำมะโนร่วมสมัย

บ้านที่ใช้ดินทั้งหลัง แต่ไม่ได้อยู่แบบดั้งเดิมล้วน ๆ

ความพิเศษของเหยาต้งอยู่ที่มวลดินหนารอบห้อง ดินลมหอบช่วยหน่วงการเปลี่ยนแปลงของอุณหภูมิภายนอก แดดแรงในเวลากลางวันจึงส่งผ่านเข้าห้องช้ากว่าอาคารผนังบาง ส่วนฤดูหนาว ผนังดินช่วยลดการสูญเสียความร้อน งานวัดภาคสนามชิ้นหนึ่งพบว่าอุณหภูมิภายในถ้ำอยู่ราว 22.8–26.7 องศาเซลเซียสในฤดูร้อน และ 9–17.4 องศาเซลเซียสในฤดูหนาว

ตัวเลขนี้ไม่ได้แปลว่าเหยาต้งทุกหลังอยู่สบายโดยไม่ต้องใช้เครื่องทำความร้อนหรือเครื่องปรับอากาศ เพราะขึ้นกับทิศทางปากถ้ำ การระบายอากาศ ความชื้น การซ่อมบำรุง และรูปแบบการต่อเติม แต่หลักการเก็บและคายความร้อนของดินหนาเป็นเหตุผลที่งานวิจัยเปรียบเทียบพบว่าเหยาต้งที่ออกแบบดีใช้พลังงานน้อยกว่าบ้านอิฐบางแบบได้

บ้านรุ่นใหม่จึงมักเพิ่มกระจก ฉนวน ช่องรับแสง ห้องน้ำ ระบบประปา และเครื่องใช้ไฟฟ้า โดยยังรักษาโครงโค้งและผนังดินไว้ ชาวบ้านจำนวนหนึ่งเลือกอยู่ต่อเพราะต้นทุนการก่อสร้างและค่าใช้พลังงานต่ำ ขณะที่บางคนย้ายออกเพราะต้องการพื้นที่ โปร่งสว่าง และบริการสาธารณูปโภคที่สะดวกกว่า

จากบ้านชาวนาไปสู่ที่พักท่องเที่ยว

ในพื้นที่แถบเหยียนอานของส่านซี เหยาต้งบางส่วนได้รับการปรับเป็นที่พักสำหรับนักท่องเที่ยว มีเตียงมาตรฐาน ห้องน้ำร้อน อินเทอร์เน็ต และวัสดุป้องกันความชื้น รายงานของ China Daily ระบุว่าห้องพักถ้ำที่ปรับปรุงแล้วใช้เฟอร์นิเจอร์และเครื่องใช้สมัยใหม่ พร้อมแก้ปัญหาแสงและความชื้นที่เคยเป็นข้อจำกัดของบ้านดิน

เหยาต้งจึงไม่ใช่ภาพคนจีนย้อนกลับไปอยู่ยุคก่อนประวัติศาสตร์ แต่เป็นตัวอย่างของสถาปัตยกรรมที่ใช้ภูมิประเทศเป็นผนังบ้านโดยตรง ความท้าทายต่อจากนี้คือทำให้บ้านดินปลอดภัยจากน้ำฝนและดินพังทลาย พร้อมรักษาคุณสมบัติประหยัดพลังงานที่ทำให้รูปแบบนี้อยู่รอดมาหลายศตวรรษ