ทำไมแพนด้ายักษ์ในต่างประเทศจึงอยู่ภายใต้ข้อตกลงกับจีน

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

เวลาสวนสัตว์ต่างประเทศประกาศว่าแพนด้ายักษ์คู่หนึ่งกำลังจะเดินทางกลับจีน คนท้องถิ่นมักรู้สึกเหมือนต้องบอกลาสมาชิกครอบครัวที่เห็นกันมาหลายปี แต่สำหรับจีน แพนด้าไม่ได้เป็นเพียงสัตว์ดาวเด่นที่ดึงผู้ชมเข้าประตูสวนสัตว์ มันคือส่วนหนึ่งของโครงการอนุรักษ์และความสัมพันธ์ระหว่างประเทศที่มีสัญญารองรับชัดเจน

ข้อเท็จจริงคือ แพนด้ายักษ์ที่จีนส่งไปอยู่ต่างประเทศในยุคปัจจุบันเป็น การยืมเพื่อความร่วมมือด้านอนุรักษ์ ไม่ใช่การซื้อขายขาด สัญญามักทำกับสวนสัตว์หรือสถาบันวิจัยเป็นเวลาราว 10 ปี จีนยังคงสิทธิในตัวแพนด้า และคู่สัญญาต้องร่วมทุนด้านงานวิจัย การดูแลสัตวแพทย์ และการอนุรักษ์ถิ่นอาศัย

ค่าใช้จ่ายไม่ได้มีแค่ค่าอาหาร

ตัวเลขที่ถูกอ้างถึงบ่อยคือค่าความร่วมมือราว 1 ล้านดอลลาร์สหรัฐต่อแพนด้า 1 คู่ต่อปี หรือประมาณ 30 กว่าล้านบาทตามอัตราแลกเปลี่ยน เงินส่วนนี้ถูกอธิบายว่าใช้สนับสนุนการอนุรักษ์ในจีน แต่สวนสัตว์เจ้าบ้านยังต้องรับภาระอื่นอีกมาก ทั้งพื้นที่เลี้ยงที่ควบคุมอุณหภูมิได้ ทีมสัตวแพทย์ อาหารไผ่จำนวนมาก และการเตรียมรับมือภาวะฉุกเฉิน

จึงไม่ใช่ว่าสวนสัตว์จ่ายเงินแล้วได้สัตว์มาเป็นทรัพย์สินของตน ความน่ารักของแพนด้าทำให้โครงการดูเบาสบาย แต่เบื้องหลังคือความรับผิดชอบระดับสถาบันและการแลกเปลี่ยนความรู้ด้านการเพาะเลี้ยง

ลูกที่เกิดต่างแดนก็มีเส้นทางกลับจีน

เงื่อนไขที่ทำให้คนจำนวนมากแปลกใจที่สุดคือ ลูกแพนด้าที่เกิดในต่างประเทศอยู่ภายใต้ข้อตกลงเดียวกัน และมักเดินทางกลับจีนเมื่ออายุราว 2–4 ปี เพื่อเข้าสู่โครงการเพาะขยายพันธุ์ต่อไป กรณีของหลินปิง ลูกของช่วงช่วงและหลินฮุ่ยที่เกิดในเชียงใหม่ ก็ถูกส่งกลับจีนในปี 2013 และยังคงอยู่ที่นั่น

เงื่อนไขนี้มีเหตุผลด้านประชากรสัตว์ด้วย เพราะการรวบรวมข้อมูลสายพันธุ์ การจับคู่ และการจัดการความหลากหลายทางพันธุกรรมทำได้ง่ายกว่าเมื่อมีเครือข่ายเดียวกัน แต่ในสายตาผู้ชม ความผูกพันที่เกิดขึ้นตลอดหลายปีทำให้วันส่งกลับเป็นข่าวใหญ่เสมอ

เมื่อเกิดการตาย ความรับผิดชอบมีราคาจริง

สัญญาแต่ละแห่งมีรายละเอียดต่างกัน จึงไม่ควรเหมารวมว่าการตายทุกกรณีต้องเสียค่าปรับเท่ากัน อย่างไรก็ตาม เหตุการณ์ในไทยทำให้เห็นว่าเรื่องนี้มีผลทางการเงินจริง เมื่อช่วงช่วงเสียชีวิตที่เชียงใหม่ในปี 2019 รัฐมนตรีสิ่งแวดล้อมไทยในขณะนั้นระบุว่าต้องจ่ายเงินชดเชย 500,000 ดอลลาร์สหรัฐให้จีน ส่วนหลินฮุ่ยเสียชีวิตในปี 2023 ระหว่างที่ยังอยู่ภายใต้สัญญายืม และต้องมีผู้เชี่ยวชาญไทย-จีนร่วมตรวจสอบ

คำว่า “แพนด้าทูต” จึงไม่ได้เป็นแค่คำเรียกน่ารัก ๆ จีนใช้แพนด้าเป็นสัญลักษณ์มิตรภาพมาตั้งแต่ยุคให้เป็นของขวัญ ก่อนปรับมาใช้ระบบยืมตั้งแต่ปี 1984 เมื่อการอนุรักษ์กลายเป็นประเด็นสำคัญขึ้น

สรุปให้ตรงที่สุดคือ ไม่ควรตีความว่าแพนด้าทุกตัวทั่วโลกมีสถานะทางกฎหมายแบบเดียวกันโดยไม่มีข้อยกเว้นจากประวัติศาสตร์การให้เป็นของขวัญในอดีต แต่แพนด้าที่จีนส่งไปต่างประเทศภายใต้ข้อตกลงสมัยใหม่ยังอยู่ในระบบความร่วมมือที่จีนกำหนดเงื่อนไขไว้ ทั้งค่าธรรมเนียม การดูแล ลูกที่เกิด และการส่งกลับ นี่จึงเป็นการทูตที่เดินด้วยอุ้งเท้าขาวดำ แต่มีทั้งวิทยาศาสตร์ เงินทุน และการเมืองระหว่างประเทศอยู่พร้อมกัน