ตู้โทรศัพท์สาธารณะไทยเหลือกี่ตู้ เปิดข้อมูลล่าสุด กับตัวเลขที่ยังไม่มีคำตอบ

ถ้าย้อนกลับไปก่อนยุคสมาร์ตโฟน ตู้โทรศัพท์สาธารณะคือหนึ่งในโครงสร้างพื้นฐานที่คนทั่วไปต้องพึ่งพา

แต่ข้อมูลที่น่าสนใจกว่าคำถามว่า “ตู้โทรศัพท์หายไปไหน” คือ วันนี้ประเทศไทยเหลืออยู่กี่ตู้ และมีตู้ที่ใช้งานจริงอยู่เท่าไร

คำตอบจากข้อมูลที่ตรวจสอบได้ในปัจจุบันยังไม่ใช่ตัวเลขเดียว เพราะฐานข้อมูลสาธารณะล่าสุดที่ค้นพบยังมีข้อมูลระดับประเทศย้อนหลังถึงปี 2566 ขณะที่ข้อมูลปี 2569 ที่ระบุจำนวนตู้ซึ่งยังติดตั้งและใช้งานจริงทั่วประเทศยังไม่พบเผยแพร่เป็นตัวเลขรวมอย่างเป็นทางการ

จากปี 2522 สู่ยุคที่เคยมีมากกว่า 200,000 ตู้

โทรศัพท์สาธารณะเริ่มให้บริการในประเทศไทยในปี พ.ศ. 2522 โดยเริ่มจากระบบหยอดเหรียญ ก่อนพัฒนาไปสู่ระบบที่รองรับทั้งเหรียญและบัตรโทรศัพท์

ในช่วงที่โทรศัพท์บ้านและโทรศัพท์มือถือยังเข้าถึงได้ไม่ทั่วถึง ตู้โทรศัพท์จึงมีบทบาทมากกว่าการเป็นเครื่องมือโทรออก เพราะเป็นจุดเชื่อมต่อระหว่างประชาชนกับเครือข่ายโทรคมนาคมของประเทศ

Thai PBS ระบุว่าในช่วงรุ่งเรือง ประเทศไทยเคยมีตู้โทรศัพท์สาธารณะมากกว่า 200,000 ตู้ ทั่วประเทศ

ตัวเลขนี้ทำให้เห็นขนาดของโครงสร้างพื้นฐานในอดีตได้ชัดเจน

วันนี้ภาพกลับตรงกันข้าม

เมื่อมือถือเข้ามา ตู้โทรศัพท์เริ่มหมดความจำเป็น

จุดเปลี่ยนสำคัญไม่ได้เกิดจากตู้โทรศัพท์มีเทคโนโลยีล้าสมัยเพียงอย่างเดียว แต่เกิดจาก โทรศัพท์มือถือเปลี่ยนวิธีเข้าถึงบริการโทรคมนาคมของประชาชน

กสทช.เคยสำรวจพฤติกรรมการใช้บริการโทรคมนาคมของประชาชน และพบว่าโทรศัพท์มือถือมีผู้ใช้งานในกลุ่มตัวอย่างถึง 99.50% ขณะที่บริการโทรศัพท์สาธารณะอยู่ที่ 6.44%

อย่างไรก็ตาม ตัวเลข 6.44% ต้องอ่านอย่างระมัดระวัง เพราะเป็นผลจากแบบสอบถาม ไม่ใช่ตัวเลขของประชากรไทยทั้งประเทศในปี 2569 และไม่ได้หมายความว่า “มีตู้ 6.44% ที่ยังใช้งานได้”

ความหมายที่ถูกต้องกว่าคือ ในการสำรวจดังกล่าว โทรศัพท์สาธารณะเป็นบริการที่มีสัดส่วนผู้ตอบแบบสอบถามใช้บริการค่อนข้างน้อยเมื่อเทียบกับโทรศัพท์มือถือ

แล้ววันนี้เหลือกี่ตู้?

นี่คือส่วนที่ข้อมูลมีช่องว่าง

ชุดข้อมูลภาครัฐเรื่อง “จำนวนหมายเลขโทรศัพท์ประจำและโทรศัพท์สาธารณะ” ยังคงเปิดให้เข้าถึงได้ และมีการปรับปรุง metadata ในปี 2569 แต่ระบุว่าปีล่าสุดของข้อมูลสถิติคือ พ.ศ. 2566

ดังนั้นจึงไม่ควรนำตัวเลขจากเอกสารเก่ามาเขียนว่าเป็นจำนวนตู้ที่เหลืออยู่ในปี 2569

ยิ่งไปกว่านั้น คำว่า “เหลืออยู่” กับ “ยังใช้งานได้” ก็ไม่ใช่เรื่องเดียวกัน

ตู้หนึ่งอาจยังตั้งอยู่บนถนน แต่ไม่มีเครื่องภายใน

อีกตู้หนึ่งอาจมีเครื่องอยู่ แต่ระบบไม่สามารถใช้งานได้

และอีกตู้หนึ่งอาจยังให้บริการอยู่ในพื้นที่เฉพาะ เช่น สถานที่ราชการ สถานีขนส่ง พื้นที่ห่างไกล หรือพื้นที่ที่มีความต้องการเฉพาะ

นี่ทำให้การนับ “จำนวนตู้” จำเป็นต้องแยกอย่างน้อย 3 สถานะ

การนำทั้ง 3 อย่างมารวมเป็นตัวเลขเดียวอาจทำให้เกิดความเข้าใจผิด

ตู้โทรศัพท์ไม่ได้หายไปพร้อมกันทุกพื้นที่

หลักฐานจากข้อมูลระดับท้องถิ่นยังพบว่าตู้โทรศัพท์สาธารณะไม่ได้หายไปจากทุกพื้นที่ในเวลาเดียวกัน

ตัวอย่างเช่น เอกสารของเทศบาลนครสุราษฎร์ธานีเคยระบุจำนวนโทรศัพท์สาธารณะ 60 เลขหมาย ในเขตเทศบาล โดยอ้างอิงข้อมูลจากบริษัทโทรคมนาคมแห่งชาติ

ข้อมูลลักษณะนี้มีประโยชน์ เพราะแสดงให้เห็นว่า “โทรศัพท์สาธารณะ” ยังสามารถพบในระดับพื้นที่ได้ แม้จะไม่สามารถนำตัวเลขของจังหวัดหรือเทศบาลหนึ่งแห่งมาสรุปเป็นจำนวนทั้งประเทศได้

อีกตัวอย่างหนึ่งคือข้อมูลจากจังหวัดระยอง ซึ่งระบุจำนวนโทรศัพท์สาธารณะลดจาก 2,131 เลขหมายในปี 2560 เหลือ 728 เลขหมายในปี 2564

แนวโน้มดังกล่าวสะท้อนการลดลงอย่างมากในบางพื้นที่ แต่ก็ยังไม่ใช่หลักฐานสำหรับการคำนวณจำนวนตู้ที่เหลือทั่วประเทศในปี 2569

จากเครื่องมือสื่อสาร สู่หลักฐานของประวัติศาสตร์เทคโนโลยี

เมื่อโทรศัพท์สาธารณะหมดบทบาททางธุรกิจ สิ่งที่เหลืออยู่กลับมีคุณค่าอีกแบบหนึ่ง

ไม่ใช่เพียง “ตู้เก่า”

แต่เป็นหลักฐานของวิวัฒนาการเทคโนโลยี ตั้งแต่โทรศัพท์หยอดเหรียญ โทรศัพท์แบบบัตร ไปจนถึงระบบโทรคมนาคมที่ถูกแทนที่ด้วยโทรศัพท์มือถือและอินเทอร์เน็ต

ในเชียงใหม่มี พิพิธภัณฑ์โทรศัพท์ภาคเหนือ ซึ่งจัดแสดงตู้ชุมสาย โทรศัพท์แบบต่าง ๆ โทรศัพท์สาธารณะหยอดเหรียญ รวมถึงบัตรโทรศัพท์และบัตร PIN Phone 108 ที่สะท้อนพัฒนาการของระบบโทรศัพท์ในอดีต

พิพิธภัณฑ์แห่งนี้จึงเป็นตัวอย่างที่ชัดเจนว่า อุปกรณ์ที่ครั้งหนึ่งเคยเป็นของใช้ทั่วไป สามารถเปลี่ยนสถานะเป็น “วัตถุทางประวัติศาสตร์” ได้เมื่อเทคโนโลยีเปลี่ยนผ่าน

ถ้าจะเก็บตู้โทรศัพท์ไว้เป็น “มรดกทางเทคโนโลยี” ควรเก็บอะไร

ส่วนนี้เป็นข้อเสนอเชิงอนุรักษ์ ไม่ใช่แผนที่ประกาศโดยหน่วยงานรัฐ

หากประเทศไทยต้องการบันทึกประวัติศาสตร์ของโทรศัพท์สาธารณะอย่างเป็นระบบ สิ่งที่ควรเก็บอาจไม่ได้มีแค่ตัวตู้

1. ตัวตู้และเครื่องโทรศัพท์

ควรเก็บตัวอย่างตู้แต่ละยุค โดยระบุรุ่น ผู้ผลิต ปีที่ใช้งาน และพื้นที่ติดตั้ง

2. ระบบการชำระเงิน

เหรียญ บัตรโทรศัพท์ บัตร PIN Phone และอุปกรณ์อ่านบัตร ล้วนช่วยอธิบายว่าผู้คนจ่ายเงินเพื่อการสื่อสารอย่างไรในแต่ละยุค

3. คู่มือและเอกสารทางเทคนิค

เอกสารติดตั้ง คู่มือซ่อมบำรุง แบบวงจร และเอกสารการให้บริการมีคุณค่าไม่น้อยกว่าตัวเครื่อง เพราะช่วยอธิบายว่าโครงสร้างพื้นฐานทำงานอย่างไร

4. แผนที่ตำแหน่งตู้

หากมีการบันทึกตำแหน่งตู้ที่เคยติดตั้งในแต่ละยุค จะสามารถสร้าง “แผนที่ประวัติศาสตร์โทรคมนาคมไทย” ได้

5. ประสบการณ์ของผู้ใช้

เรื่องเล่าของคนที่เคยต่อคิวหยอดเหรียญ โทรกลับบ้าน หรือใช้บัตรโทรศัพท์ เป็นข้อมูลทางสังคมที่ตัวเลขไม่สามารถบันทึกได้ทั้งหมด

สิ่งที่ประเทศไทยยังขาดคือ “ฐานข้อมูลกลาง”

จากข้อมูลที่ค้นพบในปัจจุบัน จุดที่เห็นชัดคือประเทศไทยมีหลักฐานเกี่ยวกับโทรศัพท์สาธารณะอยู่หลายระดับ ทั้งข้อมูล กสทช. ข้อมูลของผู้ให้บริการ ข้อมูลท้องถิ่น งานวิจัย และพิพิธภัณฑ์

แต่ข้อมูลเหล่านี้ไม่ได้ปรากฏเป็นฐานข้อมูลกลางที่ตอบคำถามได้ง่ายว่า

มีตู้ทั้งหมดกี่ตู้ อยู่ที่ไหน ตู้ไหนยังใช้ได้ และตู้ไหนถูกปลดไปแล้ว

ชุดข้อมูลรัฐบาลที่เกี่ยวข้องยังมีข้อมูลล่าสุดถึงปี 2566 แม้ metadata จะได้รับการปรับปรุงในปี 2569

ช่องว่างนี้ทำให้การเขียนว่า “ประเทศไทยเหลือตู้โทรศัพท์เพียง X ตู้” โดยไม่มีเอกสารปีเดียวกันรองรับ เป็นการสรุปที่เกินหลักฐาน

สรุป: ตู้โทรศัพท์อาจใกล้หาย แต่ข้อมูลไม่ควรหายตาม

ประเทศไทยเคยมีโทรศัพท์สาธารณะมากกว่า 200,000 ตู้ ในยุครุ่งเรือง ก่อนที่มือถือจะเข้ามาเปลี่ยนรูปแบบการสื่อสารของคนทั้งประเทศ

ข้อมูลการใช้งานในอดีตของ กสทช. แสดงให้เห็นว่าโทรศัพท์สาธารณะกลายเป็นบริการที่มีสัดส่วนผู้ใช้ต่ำกว่าโทรศัพท์มือถืออย่างมาก แต่ตัวเลขดังกล่าวไม่สามารถใช้แทนจำนวนผู้ใช้ในปี 2569 ได้

ส่วนคำถามว่า “วันนี้เหลือกี่ตู้” ยังไม่มีตัวเลขระดับประเทศที่ตรวจสอบได้จากแหล่งข้อมูลสาธารณะที่ค้นพบ

และนี่อาจเป็นประเด็นสำคัญที่สุดของเรื่องนี้

เพราะเมื่อเทคโนโลยีหนึ่งกำลังหายไป สิ่งที่ควรเก็บรักษาไม่ใช่เพียงอุปกรณ์ แต่รวมถึง ข้อมูล ประวัติ เอกสาร ตำแหน่ง และเรื่องราวของผู้คนที่เคยใช้งานมัน

ตู้โทรศัพท์อาจไม่ใช่เทคโนโลยีที่จำเป็นสำหรับการสื่อสารอีกต่อไป แต่ประวัติของมันกำลังกลายเป็นส่วนหนึ่งของประวัติศาสตร์เทคโนโลยีไทย

ใครยังจำได้ว่าตู้โทรศัพท์สาธารณะที่เคยใช้บ่อยที่สุดอยู่ตรงไหน และเป็นตู้แบบหยอดเหรียญหรือแบบบัตร ลองมาเล่ากันได้