ชื่อจัตุรัสแดงของมอสโกมีที่มาอย่างไร

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

ภาพโดมหัวหอมหลากสีของมหาวิหารเซนต์บาซิลกับกำแพงเครมลินอิฐแดง ทำให้คนส่วนใหญ่มองชื่อ Red Square แล้วเชื่อมโยงไปที่สีแดงทันที บ้างก็โยงถึงธงและอำนาจของสหภาพโซเวียต เพราะสถานที่แห่งนี้เคยเป็นฉากของขบวนพาเหรดที่คนทั่วโลกจดจำ

แต่ถ้าย้อนกลับไปดูชื่อภาษารัสเซีย Krasnaya Ploshchad เรื่องกลับไม่ได้เริ่มจากสีของกำแพง และไม่ได้ตั้งขึ้นเพื่อสื่อถึงคอมมิวนิสต์

คำเดิมหมายถึง “งดงาม”

คำว่า krasnaya ในภาษารัสเซียปัจจุบันแปลว่า “สีแดง” จริง จึงไม่แปลกที่ชื่อสากลจะถูกถ่ายทอดเป็น Red Square แต่ในภาษารัสเซียโบราณ คำรากเดียวกันมีความหมายว่า สวยงาม ดีเลิศ หรือดีงาม สถาบันภาษารัสเซียพุชกินอธิบายว่าความหมายนั้นยังหลงเหลืออยู่ในสำนวนหลายคำของรัสเซีย

ดังนั้น เมื่อชาวมอสโกในอดีตเรียกสถานที่นี้ว่า Krasnaya Ploshchad พวกเขากำลังให้ความหมายในทำนอง “จัตุรัสอันงดงาม” หรือ “จัตุรัสที่ดีเลิศ” ไม่ใช่กำลังบอกว่าสถานที่นั้นมีสีแดง

ความเข้าใจที่แม่นกว่าจึงเป็นว่า Red Square คือคำแปลตามความหมายสมัยใหม่ของคำรัสเซีย ส่วนที่มาของชื่อดั้งเดิมผูกกับคำว่า “งาม” มากกว่าสีใดสีหนึ่ง

ชื่อนี้มาก่อนยุคโซเวียตนานหลายร้อยปี

พื้นที่ข้างเครมลินมีชื่อเรียกเปลี่ยนไปตามเหตุการณ์และการใช้งาน เคยเป็นตลาด และหลังไฟไหม้ครั้งใหญ่ในปี 1571 ก็เคยถูกเรียกว่า Pozhar หรือ “ไฟ” แหล่งข้อมูลของกระทรวงวัฒนธรรมรัสเซียระบุว่า ชื่อ Krasnaya Ploshchad ปรากฏในช่วงกลางคริสต์ศตวรรษที่ 17

จุดนี้สำคัญมาก เพราะสหภาพโซเวียตเกิดขึ้นหลังการปฏิวัติปี 1917 ส่วนชื่อจัตุรัสมีใช้มาก่อนหน้านั้นราวสองศตวรรษครึ่ง ต่อมาสถานที่แห่งนี้จึงกลายเป็นเวทีของพิธีรัฐ ขบวนพาเหรด และภาพจำทางการเมือง จนสีแดงกับโซเวียตติดอยู่ในความรู้สึกของผู้คน

กำแพงอิฐแดงก็ไม่ใช่คำตอบของชื่อ

กำแพงเครมลินที่เห็นในปัจจุบันมีอิฐสีแดงเด่นชัด แต่ความบังเอิญระหว่างสีของสถาปัตยกรรมกับความหมายใหม่ของคำว่า krasnaya ทำให้เรื่องเล่าดูสมเหตุผลเกินจริง แหล่งข้อมูลประวัติศาสตร์หลายแห่งระบุตรงกันว่าชื่อจัตุรัสไม่เกี่ยวกับสีของอาคารหรือสัญลักษณ์ของพรรคคอมมิวนิสต์

เรื่องนี้เป็นตัวอย่างเล็ก ๆ ว่าภาษาเปลี่ยนความหมายได้ เมื่อคำหนึ่งเดินทางข้ามหลายร้อยปี คนรุ่นหลังอาจอ่านชื่อเดิมด้วยพจนานุกรมของยุคปัจจุบัน แล้วได้ความหมายคนละเรื่องกับคนที่ตั้งชื่อนั้น

ครั้งหน้าที่เห็นคำว่า Red Square จึงนึกถึงได้ทั้งสองชั้นความหมาย: ในภาษารัสเซียวันนี้มันอ่านได้ว่า “จัตุรัสแดง” แต่รากของชื่อที่ชาวมอสโกใช้ในอดีต คือคำชมว่าเป็น จัตุรัสที่งดงาม