ประภาคารอาร์กติกเคยใช้เครื่องกำเนิดกัมมันตรังสีอย่างไร

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

ริมฝั่งอาร์กติกที่ลมพัดแรงและน้ำแข็งปิดเส้นทางหลายเดือนต่อปี ประภาคารเล็ก ๆ แทบไม่มีทางพึ่งช่างประจำหรือรถบรรทุกเชื้อเพลิงได้ง่าย โซเวียตจึงเคยวางระบบนำร่องในพื้นที่ห่างไกลด้วยแหล่งพลังงานที่ฟังดูเกินจริง นั่นคือเครื่องกำเนิดไฟฟ้าจากไอโซโทปรังสี หรือ RTG

ภาพประภาคารสนิมเขรอะจึงไม่ได้เป็นเพียงซากสิ่งปลูกสร้างริมทะเล หลายแห่งเคยเป็นจุดสำคัญของเส้นทางเดินเรือ และคำถามคืออุปกรณ์ขนาดกะทัดรัดที่ปล่อยให้ทำงานลำพังในที่เปลี่ยวได้ ใช้หลักการอะไร

ความร้อนจากสตรอนเชียม-90 ถูกเปลี่ยนเป็นไฟฟ้า

RTG ไม่ใช่เตาปฏิกรณ์นิวเคลียร์ขนาดย่อม และไม่มีปฏิกิริยาลูกโซ่แบบโรงไฟฟ้า มันอาศัยความร้อนที่เกิดขึ้นเองจากการสลายตัวของสารกัมมันตรังสี แล้วใช้วัสดุเทอร์โมอิเล็กทริกแปลงความต่างอุณหภูมิเป็นกระแสไฟฟ้า ในอดีต เครื่องประเภทนี้ถูกนำไปใช้กับประภาคารและเครื่องหมายนำร่องที่เข้าถึงยาก เพราะจ่ายไฟได้ต่อเนื่องโดยไม่ต้องมีคนเฝ้าทุกวัน

แหล่งข่าวของ IAEA ระบุว่า RTG หลายชุดถูกวางเป็นเครื่องกำเนิดไฟฟ้าเดี่ยวในพื้นที่ห่างไกล และมีบางส่วนที่ยังตามบัญชีไม่พบ ประเด็นอันตรายจึงไม่ได้อยู่ที่ตัวประภาคารส่องไฟอยู่ไกล ๆ แต่เกิดขึ้นเมื่อระบบป้องกันของแหล่งกัมมันตรังสีเสียหายหรือถูกถอดออก

ปัญหาเริ่มเมื่อโครงสร้างเดิมไร้คนดูแล

หลังการล่มสลายของสหภาพโซเวียต การดูแลทรัพย์สินตามชายฝั่งอันกว้างใหญ่กลายเป็นงานที่ขาดทั้งงบประมาณและการเข้าถึง มีรายงานเหตุที่เครื่อง RTG ถูกทำลายเพื่อเอาโลหะไปขาย รวมถึงกรณีที่พบแหล่งความร้อนกัมมันตรังสีอยู่ใกล้ชายฝั่งหรือในน้ำตื้น

รายงานของ Bellona บันทึกเหตุในอ่าวโคลาเมื่อปี 2003 ว่า RTG สองชุดถูกถอดทำลายและชิ้นส่วนป้องกันถูกนำออกไป ส่วนแหล่งกำเนิดกัมมันตรังสีถูกพบใกล้แนวชายฝั่ง เหตุเช่นนี้ทำให้ความเสี่ยงเปลี่ยนจากอุปกรณ์พลังงานที่ปิดผนึก เป็นความเสี่ยงจากการสัมผัสรังสีโดยตรง

การบอกว่า “ประภาคารร้างทุกแห่งกำลังรั่วไหล” จึงเกินกว่าหลักฐานที่มี เพราะหลายชุดถูกเก็บกู้ ปลดระวาง หรือเปลี่ยนไปใช้แหล่งพลังงานอื่นแล้ว แต่บันทึกเหตุการณ์ยืนยันชัดว่าเคยมีจุดนำร่องบางแห่งถูกปล่อยให้เสี่ยงต่อการบุกรุก การขโมย และความเสียหายจากสภาพแวดล้อมจริง

บทเรียนของประภาคารนิวเคลียร์เหล่านี้คือ เทคโนโลยีที่ออกแบบมาให้ทำงานคนเดียวได้นาน ไม่ได้แปลว่าสามารถถูกลืมได้ตลอดไป เมื่อเจ้าของระบบหายไป การป้องกัน แผนเก็บกู้ และข้อมูลตำแหน่งของอุปกรณ์ กลายเป็นส่วนสำคัญพอ ๆ กับตัวกำเนิดไฟฟ้าเอง