วิศวกรรมปกป้องพระพุทธรูปยักษ์เล่อซาน

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

เมื่อมองจากแม่น้ำขึ้นไปยังหน้าผาแดงของเมืองเล่อซาน มณฑลเสฉวน องค์พระขนาดมหึมาดูเหมือนนั่งนิ่งอยู่ท่ามกลางลมฝนมาหลายยุคสมัย ผมหยิกเป็นก้นหอยเรียงเต็มศีรษะ ใบหูใหญ่ ไหล่กว้าง และลำน้ำสามสายไหลมาบรรจบกันตรงหน้า

พระพุทธรูปยักษ์เล่อซานเริ่มแกะสลักใน ค.ศ. 713 จึงมีอายุราว 1,300 ปีแล้ว สูง 71 เมตร แกะจากหน้าผาเหนือจุดบรรจบของแม่น้ำหมินเจียง ต้าตู้ และชิงอี ยูเนสโกจัดให้เป็นประติมากรรมพุทธศาสนาขนาดใหญ่ที่สุดในโลก

สร้างขึ้นข้างน้ำเชี่ยว

ตำนานการสร้างเล่าว่า พระภิกษุไห่ทงต้องการให้พระพุทธรูปช่วยคุ้มครองผู้เดินเรือจากกระแสน้ำอันตรายบริเวณนี้ แต่ในทางกายภาพ การขุดหน้าผาปริมาณมหาศาลยังทำให้เศษหินตกลงสู่แม่น้ำและอาจช่วยเปลี่ยนสภาพกระแสน้ำได้บ้าง

สิ่งที่ทำให้คนรุ่นหลังสนใจยิ่งกว่า คือช่างสมัยราชวงศ์ถังไม่ได้คิดเพียงว่าจะทำองค์พระให้ใหญ่ พวกเขาคิดถึงปัญหาที่จะตามมาเมื่อหินทรายต้องเจอกับฝน ความชื้น และน้ำซึมต่อเนื่องนานนับศตวรรษ

คำตอบอยู่บนศีรษะและตามรอยจีวร

ภายในและตามผิวองค์พระมีเครือข่ายระบายน้ำและระบายอากาศซ่อนอยู่จริง งานวิจัยด้านการอนุรักษ์ระบุว่า ส่วนมวยผมประกอบด้วยชิ้นหินทราย 1,021 ชิ้น วางซ้อนเป็น 18 ชั้น และมีร่องระบายน้ำตามขวางอยู่ในชั้นที่ 4, 9 และ 18

น้ำฝนจึงไม่ได้ไหลกองอยู่บนศีรษะแล้วซึมเข้าหินอย่างไร้ทางออก ร่องที่มวยผมทำหน้าที่นำทางน้ำ ขณะที่ช่องและทางเดินด้านหลังใบหู เชิงคอ รอยจีวร และบริเวณหน้าอกช่วยพาน้ำออกจากจุดเสี่ยง พร้อมช่วยให้ความชื้นถ่ายเท ระบบนี้ไม่ได้เด่นสะดุดตา เพราะถูกทำให้กลมกลืนกับรายละเอียดของประติมากรรมตั้งแต่แรก

หลักการดูเรียบง่ายแต่สำคัญมากสำหรับหินทราย เพราะน้ำที่ค้างและซึมซ้ำ ๆ สามารถเร่งการแตกร้าว การหลุดร่อน และการเติบโตของพืชหรือจุลชีพได้ ร่องระบายน้ำจึงเป็นการลดเวลาที่น้ำสัมผัสและแทรกตัวในเนื้อหิน ไม่ได้ทำให้องค์พระกันน้ำได้สมบูรณ์

จุดนี้ควรแยกให้ชัดจากเรื่องเล่าที่ว่าองค์พระ “รอดทุกอย่าง” เพราะท่อระบายน้ำไม่ได้เป็นเกราะวิเศษต้านน้ำท่วมหรือแผ่นดินไหว หลักฐานปัจจุบันยืนยันว่าองค์พระยังมีรอยร้าว การสูญเสียชั้นปูน และความเสียหายจากความชื้นอยู่ การที่ระบบระบายทำงานลดลงก็เปิดทางให้น้ำซึมเข้าสู่โครงสร้างมากขึ้น

ของเก่าที่ยังต้องดูแลทุกวัน

นักอนุรักษ์จึงใช้การสำรวจรอยเสียหาย การติดตามเส้นทางน้ำซึม และการซ่อมแซมอย่างระมัดระวังควบคู่กับภูมิปัญญาเดิม ความน่าทึ่งของเล่อซานจึงไม่ใช่คำกล่าวว่าองค์พระทนทานโดยไม่ต้องพึ่งใคร แต่คือช่างโบราณเข้าใจตั้งแต่วันสร้างว่า งานแกะสลักกลางแจ้งจะอยู่รอดได้ ต้องออกแบบให้น้ำมีทางไป

เมื่อเห็นองค์พระจากระยะไกล เราอาจจำได้เพียงความสูง 71 เมตร แต่รายละเอียดเล็ก ๆ ในมวยผม ใบหู และรอยจีวรต่างหากที่บอกว่า ความยิ่งใหญ่ของงานชิ้นนี้เกิดจากการคิดเรื่องธรรมดาอย่างน้ำฝนอย่างจริงจังตั้งแต่กว่า 1,300 ปีก่อน