ธนบัตร 1 บาทรุ่นแรกของไทย ไม่ได้ออกพร้อมธนบัตรชุดแรก แล้วทำไมถึงต้องพิมพ์ขึ้นมา

ถ้าพูดถึง “ธนบัตรไทยใบแรก” หลายคนอาจนึกถึงธนบัตรราคา 1 บาท เพราะเป็นราคาที่คุ้นเคยและมีมูลค่าไม่สูง

แต่ประวัติศาสตร์กลับไม่เป็นแบบนั้น

ธนบัตรไทยที่ออกใช้ครั้งแรกใน พ.ศ. 2445 ไม่มีชนิดราคา 1 บาทอยู่ในชุดแรก

ธนบัตรชุดแรกมี 5 บาท 10 บาท 20 บาท 100 บาท และ 1,000 บาท ส่วนธนบัตร 1 บาทเข้ามาภายหลังใน พ.ศ. 2461 หรือประมาณ 16 ปีหลังจากการออกธนบัตรไทยชุดแรก

เรื่องนี้พาไปถึงปัญหาใหญ่ในยุคนั้น ตั้งแต่ราคาโลหะเงิน เหรียญ 1 บาทที่เริ่มขาดแคลน ไปจนถึงผลกระทบจากสงครามโลกครั้งที่ 1

จุดเริ่มต้น ธนบัตรไทยเกิดขึ้นใน พ.ศ. 2445

การออกธนบัตรไทยแบบใหม่เกิดขึ้นในสมัยรัชกาลที่ 5

ธนบัตรชุดแรกเป็น ธนบัตรแบบ 1 ซึ่งมีลักษณะสำคัญคือพิมพ์เฉพาะด้านหน้า จึงมักเรียกว่า “ธนบัตรหน้าเดียว”

ธนบัตรชุดนี้พิมพ์โดยบริษัท Thomas de la Rue & Company Limited ประเทศอังกฤษ และมีทั้งหมด 7 ชนิดราคาในภาพรวมของแบบ 1 แต่ชุดแรกที่นำออกใช้จริงมี 5 ชนิดราคา ได้แก่ 5 บาท 10 บาท 20 บาท 100 บาท และ 1,000 บาท

วันที่ 19 กันยายน พ.ศ. 2445 เป็นวันเปิดกรมธนบัตรและมีการรับจ่ายแลกธนบัตรครั้งแรก ส่วนประชาชนทั่วไปสามารถมาแลกได้ตั้งแต่วันที่ 23 กันยายนปีเดียวกัน

แต่ตรงนี้เองที่มีจุดสำคัญ

ในชุดแรกยังไม่มีธนบัตรราคา 1 บาท

แล้วเงิน 1 บาทในเวลานั้นใช้เป็นอะไร

ในช่วงเริ่มต้น เงิน 1 บาทยังมีบทบาทในรูปของ เหรียญกษาปณ์ และเหรียญเงิน 1 บาทยังหมุนเวียนอยู่เป็นจำนวนมาก

ปัญหาเกิดขึ้นเมื่อราคาโลหะเงินเพิ่มสูงขึ้น

เมื่อโลหะเงินมีมูลค่าสูงจนสัมพันธ์กับมูลค่าบนหน้าเหรียญ จึงเกิดการนำเหรียญเงินไปหลอมเป็นโลหะเพื่อขาย ส่งผลให้เหรียญเงิน 1 บาทเริ่มขาดแคลน

ตรงนี้ทำให้ “เงิน 1 บาท” กลายเป็นปัญหามากกว่าที่เห็น

เพราะประชาชนและระบบเศรษฐกิจยังต้องใช้เงินมูลค่าขนาดเล็ก แต่เหรียญที่เคยทำหน้าที่นั้นกลับมีจำนวนไม่เพียงพอ

พ.ศ. 2461 ธนบัตร 1 บาทจึงเข้ามา

ทางออกหนึ่งของรัฐบาลคือการนำ ธนบัตรชนิดราคา 1 บาท ออกใช้เพิ่มเติมใน พ.ศ. 2461

ช่วงเวลานี้ตรงกับปลายสงครามโลกครั้งที่ 1 ซึ่งมีแรงกดดันต่อระบบเงินตราของสยามหลายด้าน

ตลาดโลกมีความต้องการข้าวจากไทยสูงขึ้น พ่อค้าข้าวและธนาคารพาณิชย์ได้รับเงินตราต่างประเทศจากการส่งออก แล้วนำมาแลกเป็นเงินบาทเพื่อใช้ในประเทศ

ความต้องการเงินบาทจึงเพิ่มขึ้นตามกิจกรรมทางเศรษฐกิจ

ขณะเดียวกัน การสั่งพิมพ์ธนบัตรจากอังกฤษก็ไม่ได้สะดวกเหมือนในภาวะปกติ เพราะยุโรปกำลังเผชิญสงคราม

ธนบัตร 1 บาทจึงเข้ามาเป็นส่วนหนึ่งของการแก้ปัญหาเงินหมุนเวียนในช่วงเวลาที่ระบบการเงินกำลังถูกกดดันจากหลายด้าน

ธนบัตร 1 บาทรุ่นแรกหน้าตาเป็นอย่างไร

ธนบัตร 1 บาทในยุคแรกอยู่ใน ธนบัตรแบบ 1

ลักษณะสำคัญคือพิมพ์ด้านหน้าเพียงด้านเดียว มีลวดลายกรอบและข้อความจำนวนมาก รวมถึงคำว่า

“รัฐบาลสยาม”

และ

“ONE TICAL”

พร้อมคำว่า “หนึ่งบาท”

ข้อมูลจากพิพิธภัณฑ์ธนาคารแห่งประเทศไทยยังระบุรายละเอียดของธนบัตรรุ่นนี้ว่ามีตราครุฑพ่าห์บริเวณด้านบน และมีเลขไทยกับเลขอารบิกระบุราคาในบริเวณมุมต่าง ๆ ของธนบัตร

คำว่า TICAL ก็เป็นอีกหลักฐานหนึ่งของยุคสมัย เพราะเป็นคำที่ปรากฏบนธนบัตรไทยยุคแรก ขณะที่ภาษาไทยใช้คำว่า “บาท” อยู่บนธนบัตร

กเปลี่ยนราคาเป็น 50 บาท

เรื่องของธนบัตร 1 บาทในยุคนี้ยังมีอีกมุมที่น่าสนใจ

เมื่อเกิดปัญหาการขาดแคลนเงินหมุนเวียนใน พ.ศ. 2461 รัฐบาลได้นำธนบัตรชนิดราคา 1 บาทในหมวดที่ยังไม่ได้ออกใช้มา แก้ไขราคาเป็น 50 บาท

วิธีการไม่ได้พิมพ์ธนบัตรใหม่ทั้งหมด

แต่ใช้การพิมพ์ทับ โดยปิดทับตัวเลข 1 บาทเดิม ขีดฆ่าข้อความที่ระบุราคาเดิม และพิมพ์ตัวเลขกับตัวอักษร “50 บาท” เพิ่มเข้าไปด้วยหมึกสีแดง

พูดง่าย ๆ คือ

ธนบัตรใบเดิมที่เตรียมไว้สำหรับ 1 บาท ถูกเปลี่ยนบทบาทให้กลายเป็น 50 บาท

ข้อมูลพิพิธภัณฑ์ธนาคารแห่งประเทศไทยระบุว่าธนบัตร 50 บาทที่แก้จากธนบัตร 1 บาทดังกล่าวมีจำนวน 400,000 ฉบับ และต่อมาถูกยกเลิกสถานะเงินที่ชำระหนี้ได้ตามกฎหมายใน พ.ศ. 2489 ทำให้ธนบัตรกลุ่มนี้หาได้ยากมากในปัจจุบัน

ทำไมเรื่องนี้จึงสำคัญกว่ามูลค่า 1 บาท

ถ้ามองด้วยสายตาคนยุคปัจจุบัน ธนบัตร 1 บาทดูเหมือนเงินจำนวนเล็กน้อย

แต่ในอดีตมันสะท้อนปัญหาใหญ่ของระบบเศรษฐกิจ

จากเดิมที่เงิน 1 บาทพึ่งพาเหรียญเงิน เมื่อโลหะเงินมีปัญหาและเงินหมุนเวียนเกิดความตึงตัว รัฐบาลจึงต้องนำ “เงินกระดาษ” เข้ามาช่วยทำหน้าที่แทน

ธนบัตร 1 บาทจึงเป็นหลักฐานของช่วงเปลี่ยนผ่านสำคัญ

จากเงินที่มีมูลค่าผูกกับโลหะ ไปสู่ระบบเงินกระดาษที่รัฐเป็นผู้ออกและควบคุม

นี่ทำให้ธนบัตรใบเล็ก ๆ ใบหนึ่งมีเรื่องราวเชื่อมโยงทั้งกับการค้า การส่งออกข้าว ราคาโลหะเงิน และสงครามโลกครั้งที่ 1

สรุปตำนานธนบัตร 1 บาทรุ่นแรกของไทย

สิ่งที่ต้องจำมีอยู่ 4 จุด

พ.ศ. 2445 — ไทยเริ่มนำธนบัตรแบบ 1 ออกใช้ แต่ชุดแรกมี 5 บาท 10 บาท 20 บาท 100 บาท และ 1,000 บาท

พ.ศ. 2461 — ธนบัตร 1 บาทถูกนำออกใช้เพิ่มเติม ท่ามกลางปัญหาเหรียญเงินและเงินหมุนเวียน

ธนบัตร 1 บาทแบบ 1 — เป็นธนบัตรหน้าเดียว พิมพ์ในอังกฤษ และมีข้อความสำคัญอย่าง “ONE TICAL” และ “หนึ่งบาท”

เรื่องที่ไม่ค่อยมีคนรู้ — ธนบัตร 1 บาทบางส่วนที่ยังไม่ได้ออกใช้ ถูกนำมาแก้ราคาเป็น 50 บาทในช่วงวิกฤตเงินตรา

ดังนั้น หากจะเรียกว่า “ธนบัตร 1 บาทรุ่นแรกของไทย” ก็ควรแยกให้ชัดว่าไม่ได้หมายถึง “ธนบัตรไทยฉบับแรกของประเทศ” เพราะสองเรื่องนี้เกิดขึ้นคนละช่วงเวลา

และนี่คือเหตุผลที่ธนบัตร 1 บาทใบเก่า ๆ ไม่ได้มีคุณค่าแค่ตัวเลขบนหน้าแบงก์ แต่ยังเป็นหลักฐานชิ้นหนึ่งของการเปลี่ยนผ่านระบบเงินตราสยาม

ใครเคยเห็นธนบัตร 1 บาทรุ่นเก่าของจริง ลองเล่าให้ฟังว่าหน้าตาเป็นอย่างไร หรือพบจากที่ไหน