อุบะสุเตะคือธรรมเนียมจริงหรือเป็นตำนานของญี่ปุ่น

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

ชายคนหนึ่งแบกแม่ชราขึ้นทางเขา หิมะกัดผิวจนชา และปล่อยเธอไว้กับอาหารเพียงนิดเดียว ภาพนี้ทำให้คำว่า อุบะสุเตะ (Ubasute) ถูกเล่าต่อในฐานะกฎโหดของหมู่บ้านญี่ปุ่นที่ยอมทิ้งผู้สูงวัยเพื่อแบ่งอาหารให้คนหนุ่มสาว

ตำนานฉบับที่เป็นที่รู้จักมักกำหนดอายุไว้ราว 70 ปี หรือให้ผู้ที่ทำงานไม่ไหวถูกพาขึ้นภูเขา เรื่องเล่าหนักที่สุดคือคนเป็นลูกต้องเลือกความอยู่รอดของครอบครัวเหนือชีวิตพ่อแม่ จึงกลายเป็นภาพจำว่าอดีตของญี่ปุ่นเคยมีธรรมเนียมเช่นนี้จริง

แต่หลักฐานทางประวัติศาสตร์ยังไม่รองรับว่าอุบะสุเตะเป็นกฎหมู่บ้านหรือประเพณีที่ทำกันแพร่หลาย นักวิชาการศาสนาญี่ปุ่น เอ็ดเวิร์ด ดรอตต์ ระบุว่า นอกเหนือจากตำนาน บทกวี นิยาย และละคร ยังไม่มีแหล่งข้อมูลที่น่าเชื่อถือยืนยันการแบกผู้สูงวัยไปทิ้งบนภูเขาเป็นกิจวัตรทางสังคม การทอดทิ้งผู้สูงวัยเป็นรายกรณีอาจเกิดขึ้นได้ในภาวะอดอยากหรือความรุนแรงสุดขั้ว แต่ไม่ใช่หลักฐานของธรรมเนียมที่คนทั้งชุมชนยอมรับ

ร่องรอยเก่าแก่ของเรื่องนี้อยู่ในวรรณกรรมมากกว่าบันทึกการปกครอง ตำนานใน ยามาโตะโมโนงาตาริ ซึ่งเรียบเรียงราวคริสต์ศตวรรษที่ 10 เล่าถึงชายผู้พาญาติผู้หญิงสูงวัยขึ้นเขาตามคำบีบคั้นของภรรยา ก่อนเขาจะสำนึกผิดและย้อนกลับไปช่วย เศษโครงเรื่องแบบนี้มีความคล้ายกับนิทานพุทธจากอินเดีย จึงมีน้ำหนักในฐานะนิทานสอนใจเรื่องความกตัญญูและความโดดเดี่ยวของวัยชรา มากกว่าจะเป็นรายงานเหตุการณ์จริง

อีกฉบับหนึ่งเล่าว่าแม่ชราหักกิ่งไม้โปรยไว้ตามทาง เพราะกลัวลูกจะหลงตอนเดินกลับบ้าน รายละเอียดนี้ทำให้เรื่องเจ็บยิ่งกว่าเดิม แม่ที่ถูกพาไปตายยังห่วงความปลอดภัยของลูก ความเศร้านี้เองที่ทำให้ตำนานถูกนำไปใช้ในละครโนห์ ภาพยนตร์ และนิยายซ้ำแล้วซ้ำเล่า

ภูเขาที่เชื่อมกับตำนานมากที่สุดคือ คามุริกิยามะ หรือภูเขาคามุริกิ ในจังหวัดนากาโนะ ซึ่งมีอีกชื่อว่า โอบาสุเตะยามะ หรือภูเขาอุบะสุเตะ สูง 1,252 เมตร ข้อมูลจากหมู่บ้านชิคุโฮคุระบุว่าพื้นที่นี้เป็นทั้งจุดชมจันทร์และเวทีของตำนานอุบะสุเตะ ชื่อภูเขาจึงมีอยู่จริง แต่ชื่อสถานที่เพียงอย่างเดียวไม่ได้พิสูจน์ว่าการทิ้งคนแก่เคยเกิดเป็นธรรมเนียม

บทกวีใน โคคินวากาชู ที่รวบรวมเสร็จราว ค.ศ. 905 กล่าวถึงแสงจันทร์เหนือภูเขาโอบาสุเตะ ทว่าไม่ได้บรรยายการพาผู้สูงวัยไปทิ้ง นักวิชาการจึงเตือนว่า ชื่อสถานที่กับคำอธิบายที่ถูกเล่าภายหลังอาจค่อย ๆ หลอมรวมกัน จนคนรุ่นหลังเข้าใจว่าชื่อนั้นต้องเกิดจากเหตุการณ์จริง

ภาพจำที่ว่า “คนแก่ไร้ประโยชน์จึงถูกกำจัด” ก็ขัดกับชีวิตชนบทก่อนสมัยใหม่พอสมควร ผู้สูงวัยยังดูแลเด็ก สานฟาง ซ่อมเครื่องมือ จัดการงานในบ้าน และถ่ายทอดความรู้เรื่องฤดูกาล เมล็ดพันธุ์ และการรับมือปีที่เพาะปลูกยากลำบาก การยืนยันว่าหมู่บ้านจะเสียทรัพยากรด้วยการทิ้งคนที่ยังช่วยงานได้ จึงต้องมีหลักฐานหนักแน่นกว่าฉากในนิยาย

ความโด่งดังยุคใหม่ของอุบะสุเตะยิ่งมาจากเรื่องแต่ง เช่น บัลลาดแห่งนารายามะ ที่สร้างหมู่บ้านซึ่งกำหนดชะตาผู้สูงวัยอย่างโหดร้าย งานเหล่านี้ทำให้ผู้ชมเห็นภาพกระดูกบนเขาและกฎอายุเป็นรูปธรรม จนเส้นแบ่งระหว่างตำนานกับประวัติศาสตร์เลือนลง

อุบะสุเตะจึงไม่ควรถูกเล่าว่าเป็นข้อเท็จจริงว่า “ชาวญี่ปุ่นเคยบังคับลูกแบกแม่ไปทิ้งเมื่ออายุ 70 ปี” ข้อสรุปที่ตรงกับหลักฐานกว่าคือ มันเป็นตำนานเก่าแก่ที่ผูกกับภูเขาและวรรณกรรมญี่ปุ่น สะท้อนความกลัวต่อความอดอยาก ความแก่ และการถูกครอบครัวทอดทิ้ง ส่วนคามุริกิยามะยังเป็นภูเขาจริงในนากาโนะที่มีตำนานนี้ติดอยู่กับชื่อ ไม่ใช่หลักฐานว่าภูเขาเคยเป็นสถานที่สังหารผู้สูงวัยตามกฎหมู่บ้าน