ทำไมโยตสึยะไคดันจึงมีธรรมเนียมขออนุญาตโออิวะก่อนแสดง

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

ก่อนม่านละครคาบูกิจะเปิด นักแสดงบางคณะมีสิ่งที่ต้องทำก่อนท่องบทหรือทดสอบไฟบนเวที นั่นคือไปคารวะโออิวะ หญิงผู้กลายเป็นผีอาฆาตในเรื่อง โยตสึยะไคดัน ตำนานนี้เล่ากันว่า หากนำเรื่องของเธอมาแสดงแล้วทำแบบล้อเล่น หรือข้ามพิธีขออนุญาต กองงานอาจเจอเหตุไม่คาดคิดตั้งแต่อุบัติเหตุเล็ก ๆ ไปจนถึงคนป่วยและการผลิตสะดุด

สิ่งที่น่าสนใจกว่าความน่ากลัว คือธรรมเนียมนี้มีอยู่จริงในวัฒนธรรมการแสดงญี่ปุ่น แต่คำว่า “คำสาป” เป็นความเชื่อและเรื่องเล่าของวงการ ไม่ใช่ข้อพิสูจน์ว่าผีทำให้อุบัติเหตุเกิดขึ้นโดยตรง

โออิวะในละครไม่ใช่ชีวิตจริงทั้งหมด

เรื่องที่คนจดจำคือ โออิวะแต่งงานกับโรนินชื่อทามิยะ อิเอมง เมื่อสามีเห็นโอกาสไต่ฐานะ เขาจึงคิดกำจัดภรรยา โออิวะได้รับยาพิษหรือครีมที่ทำให้ใบหน้าเสียโฉม ผมร่วง และดวงตาผิดรูป เธอเห็นเงาตัวเองในกระจก ก่อนจบชีวิตอย่างทุกข์ทรมาน แล้วกลับมาเป็นวิญญาณอาฆาตตามหลอกอิเอมงจนเสียสติ

ภาพใบหน้าซีกหนึ่งที่หย่อนลง ผมยาวรุงรัง และฉากส่องกระจก จึงกลายเป็นภาพจำของผีญี่ปุ่นมาหลายยุค แม้รายละเอียดการตายจะแตกต่างกันตามฉบับ แต่แกนของเรื่องยังเหมือนเดิม คือผู้หญิงที่ถูกหักหลังและทวงคืนความเป็นธรรมหลังความตาย

แต่โออิวะตัวจริงตามประวัติศาลเจ้าไม่ใช่เหยื่อในเรื่องผี แหล่งข้อมูลเกี่ยวกับศาลเจ้าโออิวะอินาริระบุว่า เธอเป็นสตรีตระกูลทามิยะในต้นสมัยเอโดะ เป็นผู้ศรัทธาศาลประจำตระกูลและช่วยให้ครอบครัวกลับมามีฐานะดี เรื่องละครจึงเป็นการนำชื่อของบุคคลจริงไปผสมกับข่าวอื้อฉาวและจินตนาการเพื่อทำให้คนดูในยุคนั้นติดตาม

บทละครคาบูกิของสึรุยะ นัมโบกุ เปิดแสดงครั้งแรกในปี ค.ศ. 1825 และโด่งดังอย่างรวดเร็ว ความสำเร็จของมันทำให้โออิวะไม่ใช่เพียงตัวละครอีกคน แต่กลายเป็นสัญลักษณ์ของผีอาฆาตในสื่อญี่ปุ่น ทั้งละคร ภาพยนตร์ และโทรทัศน์

เหตุใดกองแสดงจึงต้องไปไหว้

ความเชื่อเริ่มแข็งแรงขึ้นเมื่อมีเรื่องเล่าว่า การสร้างโยตสึยะไคดันหลายครั้งเกิดเหตุขัดข้องระหว่างทำงาน ผู้กำกับและนักแสดงนำจึงนิยมไปไหว้ขอพรที่ศาลเจ้าโออิวะอินาริ หรือไปคารวะหลุมศพที่วัดเมียวเกียวจิในย่านสึกาโมะก่อนเริ่มถ่ายทำหรือเปิดการแสดง

ธรรมเนียมนี้ไม่ได้มีคู่มือกลางระบุว่า หากไม่ทำแล้วจะเกิดอะไรแน่ ๆ และไม่มีหลักฐานที่ยืนยันว่าอุบัติเหตุใดเกิดจากวิญญาณโออิวะ แต่ในงานที่ต้องรวมคนจำนวนมาก ใช้ฉากหนัก มีสายไฟ เครื่องกล และตารางงานกดดัน พิธีเล็ก ๆ เช่นนี้ทำหน้าที่เป็นการตั้งใจเริ่มงานอย่างรอบคอบไปพร้อมกันด้วย

จึงไม่แปลกที่คนในวงการยังให้ความสำคัญกับมัน การไปคารวะไม่ได้หมายความว่าทุกคนเชื่อเรื่องผีเหมือนกันหมด บางคนทำเพื่อเคารพต้นทางของบทละคร บางคนทำตามธรรมเนียมของรุ่นพี่ และบางคนมองว่าเป็นการขอให้งานผ่านไปอย่างปลอดภัย

ความหลอนที่อยู่รอดเพราะเล่าได้ทุกยุค

โยตสึยะไคดันน่ากลัวเพราะมันไม่ได้อาศัยผีโผล่เพียงอย่างเดียว จุดที่บาดลึกคือการทรยศในครอบครัว การใช้ผู้หญิงเป็นบันไดไปสู่อำนาจ และความรู้สึกว่าคนทำผิดอาจหนีความผิดในโลกนี้ได้ชั่วคราว แต่หนีผลของการกระทำไม่พ้น

เมื่อเรื่องนี้ถูกเล่าซ้ำมานานกว่าสองศตวรรษ “คำสาปโออิวะ” จึงเป็นส่วนหนึ่งของเสน่ห์ของงาน ไม่ว่าจะจริงหรือไม่จริง มันทำให้ผู้สร้างยังเดินเข้าหาศาลเจ้าอย่างสำรวมก่อนกลับไปที่เวที

ข้อสรุปคือ กฎเหล็กเรื่องต้องไปไหว้โออิวะเป็นธรรมเนียมที่มีผู้ปฏิบัติจริงในโลกการแสดงญี่ปุ่น ส่วนข่าวอุบัติเหตุและคำสาปยังอยู่ในขอบเขตของความเชื่อ ไม่ควรเล่าว่าเป็นข้อเท็จจริงที่พิสูจน์แล้ว ความน่ากลัวของโออิวะจึงไม่ได้อยู่แค่ใบหน้าที่เสียโฉม แต่อยู่ที่พลังของเรื่องเล่าซึ่งทำให้คนยังให้เกียรติเธอแม้เวลาผ่านไปนานมากแล้ว