เกาะฮาชิมะเคยกลายเป็นเมืองแออัดกลางทะเลได้อย่างไร

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

จากระยะไกล เกาะฮาชิมะนอกชายฝั่งนางาซากิดูเหมือนเรือรบคอนกรีตที่ถูกทิ้งไว้กลางทะเล กำแพงกันคลื่นล้อมรอบตึกสีเทาจนแทบมองไม่เห็นชายหาด จึงได้ฉายา กุงกันจิมะ หรือ “เกาะเรือรบ” ภาพปัจจุบันเงียบจนยากจะเชื่อว่า ที่นี่เคยมีคนใช้ชีวิตกันแน่นขนัดราวกับยกย่านเมืองใหญ่มาวางบนก้อนหินกลางทะเล

ฮาชิมะไม่ได้ร้างมาตั้งแต่ต้น ใต้ทะเลรอบเกาะมีแหล่งถ่านหิน และมิตซูบิชิเข้าซื้อเกาะในปี 1890 เพื่อพัฒนาเหมืองใต้ทะเล การขุดถ่านหินต้องใช้แรงงานจำนวนมาก จึงตามมาด้วยที่พัก โรงเรียน ร้านค้า โรงพยาบาล โรงอาบน้ำ และพื้นที่พักผ่อน ทุกอย่างถูกบีบให้อยู่ในพื้นที่จำกัดอย่างที่สุด

เกาะ 6.3 เฮกตาร์ที่อัดคนไว้กว่า 5,000 คน

จุดสูงสุดอยู่ในปี 1959 เมื่อฮาชิมะมีประชากร 5,259 คน บนพื้นที่ราว 6.3 เฮกตาร์ หรือ 0.063 ตารางกิโลเมตร คิดเป็นความหนาแน่นประมาณ 83,000 คนต่อตารางกิโลเมตร ตัวเลขนี้สูงกว่าความหนาแน่นเฉลี่ยของมหานครโตเกียวในปัจจุบันมากกว่าสิบเท่า ไม่ใช่ “12 สนามฟุตบอล” ตามที่มักเล่าต่อกัน เพราะพื้นที่ทั้งหมดใกล้เคียงสนามฟุตบอลมาตรฐานราว 9 สนามมากกว่า

ความแออัดจึงไม่ใช่แค่ตัวเลขบนแผนที่ ตึกพักอาศัยคอนกรีตถูกสร้างเป็นชั้น ๆ เพื่อรับครอบครัวคนงาน ทางเดิน ระเบียง และบันไดกลายเป็นพื้นที่สัญจรหลัก เด็ก ๆ เติบโตท่ามกลางอาคารสูง เครื่องจักร และเสียงจากเหมือง ส่วนพื้นที่โล่งธรรมชาติแทบไม่มีเหลือให้ใช้

ที่สำคัญ เกาะนี้ไม่ใช่ค่ายคนงานที่มีเพียงคนขุดถ่านหิน แต่เป็นชุมชนเต็มรูปแบบ คนงานและครอบครัวต้องพึ่งพาโครงสร้างทั้งหมดบนเกาะ เพราะการเดินทางเข้าเมืองนางาซากิขึ้นอยู่กับเรือและสภาพอากาศในทะเล

เมืองที่ตั้งอยู่บนพลังงานถ่านหิน

ระบบเศรษฐกิจของฮาชิมะมีศูนย์กลางเพียงอย่างเดียวคือเหมืองถ่านหิน ยิ่งเหมืองผลิตได้มาก เกาะก็ยิ่งขยายตัว อาคารคอนกรีตยุคแรก ๆ ของญี่ปุ่นบนเกาะเป็นคำตอบต่อทั้งลมพายุ น้ำทะเล และความต้องการที่อยู่อาศัยจำนวนมากในพื้นที่แคบ

แต่ความรุ่งเรืองแบบนี้เปราะบางกว่าที่เห็นมาก เพราะงาน บ้าน รายได้ ร้านค้า และการเดินเรือ ล้วนผูกกับอุตสาหกรรมเดียว เมื่อเชื้อเพลิงหลักของประเทศเปลี่ยน เมืองทั้งเมืองก็ไม่มีฐานอื่นมารองรับ

ไม่ได้หายไปในคืนเดียว แต่จบลงเร็วอย่างน่าตกใจ

คำว่า “ถูกทิ้งร้างชั่วข้ามคืน” เป็นภาพจำที่เข้าใจได้ แต่เหตุการณ์จริงกินเวลาหลายเดือน ในทศวรรษ 1960 ญี่ปุ่นหันไปใช้น้ำมันมากขึ้น ทำให้ธุรกิจถ่านหินถดถอย มิตซูบิชิปิดเหมืองฮาชิมะในปี 1974 แล้วผู้อยู่อาศัยทยอยย้ายออกจนเกาะว่างเปล่าในเวลาไม่นาน

สิ่งที่หลงเหลือไม่ใช่เพราะคนบนเกาะตั้งใจสร้าง “เมืองผี” แต่เป็นเพราะชุมชนที่พึ่งพาเหมืองแห่งเดียวสิ้นสุดหน้าที่ลงพร้อมกัน โต๊ะเรียน ห้องพัก ทางเดิน และตึกอพาร์ตเมนต์จึงถูกปล่อยให้ลมเค็มและพายุค่อย ๆ กัดกร่อนแทนมนุษย์

วันนี้ฮาชิมะเป็นส่วนหนึ่งของแหล่งมรดกโลกด้านอุตสาหกรรมของญี่ปุ่น และเปิดให้เข้าชมได้ในขอบเขตจำกัดจากเหตุผลด้านความปลอดภัย ภาพตึกที่พังทลายอาจให้บรรยากาศลึกลับ แต่แก่นของสถานที่นี้คือบทเรียนเรื่องเมืองที่เติบโตเร็วเกินกว่าจะมีทางเลือกสำรอง

ฮาชิมะจึงไม่ได้เป็นเพียงเกาะร้างชื่อดัง มันคือหลักฐานขนาดเล็กของการเปลี่ยนผ่านพลังงานครั้งใหญ่: เมื่อถ่านหินหมดความสำคัญ เมืองที่เคยอัดคนกว่าห้าพันชีวิตไว้บนพื้นที่เพียง 0.063 ตารางกิโลเมตร ก็เงียบลงแทบทั้งเกาะ