ทำไมเซลล์รับรสบนลิ้นต้องผลัดตัวตลอดเวลา

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

แกงที่ร้อนเกินไป เผ็ดจนลิ้นชา หรือเผลอกัดลิ้นตัวเอง ล้วนเป็นเหตุการณ์ที่ปากต้องรับมืออยู่บ่อยครั้ง พื้นผิวลิ้นจึงไม่ได้เป็นเนื้อเยื่อที่อยู่นิ่ง ๆ โดยเฉพาะบริเวณที่เกี่ยวข้องกับการรับรส ซึ่งมีการสร้างและกำจัดเซลล์อยู่ตลอดชีวิต

ประโยคว่า “คนเราเปลี่ยนลิ้นใหม่ทุกสองสัปดาห์” ฟังสนุกแต่ไม่ตรงนัก เพราะลิ้นทั้งอวัยวะไม่ได้ถูกเปลี่ยนยกชุด สิ่งที่หมุนเวียนคือ เซลล์ภายในต่อมรับรส หรือ taste bud ซึ่งซ่อนอยู่ในปุ่มนูนบางชนิดบนลิ้น

ปุ่มบนลิ้นไม่ใช่ต่อมรับรสทุกเม็ด

ผิวลิ้นที่เห็นเป็นตุ่ม ๆ เรียกว่า papillae หลายชนิดทำหน้าที่ต่างกัน บางชนิดช่วยเพิ่มแรงเสียดทานให้จับอาหารได้ดี ส่วนต่อมรับรสเป็นกลุ่มเซลล์เล็ก ๆ ที่ฝังอยู่ใน papillae บางตำแหน่ง และยังพบได้ในเพดานอ่อนกับบริเวณคอหอยด้วย

ในหนึ่งต่อมมีเซลล์หลายชนิดร่วมกันรับสัญญาณรสหวาน ขม เปรี้ยว เค็ม และอูมามิ แล้วส่งต่อผ่านเส้นประสาทไปยังสมอง เซลล์เหล่านี้มีลักษณะคล้ายเซลล์ประสาทในด้านการส่งสัญญาณ แต่พื้นฐานเป็นเซลล์เยื่อบุผิว จึงมีวงจรเกิดใหม่และเสื่อมสภาพเร็วกว่าเซลล์ประสาทมาก

อายุเฉลี่ยราว 8–14 วัน เป็นข้อมูลจากสัตว์ทดลอง

งานทบทวนวิชาการรายงานว่าเซลล์ในต่อมรับรสของสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมมีอายุเฉลี่ยราว 8–12 วัน หรือ 10–14 วันตามชนิดของการศึกษา เซลล์เก่าจะตายตามกระบวนการปกติ แล้วเซลล์ต้นกำเนิดบริเวณฐานของเนื้อเยื่อจะสร้างเซลล์ใหม่เข้ามาแทนที่ เซลล์ใหม่นี้ใช้เวลาพัฒนาเพียงไม่กี่วันก่อนทำหน้าที่รับรสได้

จุดที่ต้องแยกให้ชัดคือ ตัวเลข 10–14 วันนี้มาจากการติดตามเซลล์ในสัตว์ทดลองเป็นหลัก จึงไม่ควรพูดฟันธงว่าเซลล์รับรสของมนุษย์ทุกคนเปลี่ยนครบทั้งชุดตรงตามกำหนดเดียวกัน งานวิจัยยังพบว่าเซลล์แต่ละชนิดมีอายุไม่เท่ากัน บางกลุ่มอยู่ได้สั้นเพียงไม่กี่วัน ขณะที่บางกลุ่มอยู่ได้นานกว่าสองสัปดาห์

ภาพรวมที่ยืนยันได้คือระบบรับรสมีการผลัดเซลล์ต่อเนื่องจริง ไม่ได้คงอยู่ด้วยเซลล์ชุดเดิมตลอดไป

เหตุใดรสชาติยังต่อเนื่องแม้เซลล์เปลี่ยน

การรับรสไม่สะดุดทุกครั้งที่มีเซลล์เก่าหายไป เพราะการเปลี่ยนผ่านเกิดแบบทยอยกัน ภายในต่อมเดียวกันจึงมีทั้งเซลล์ที่ทำงานเต็มที่ เซลล์อายุมาก และเซลล์กำลังพัฒนาอยู่พร้อมกัน สมองยังรวมข้อมูลจากต่อมรับรสจำนวนมาก รวมถึงกลิ่น อุณหภูมิ และเนื้อสัมผัสของอาหาร จนกลายเป็นประสบการณ์ว่าอาหารจานนั้น “อร่อย” หรือ “ไม่อร่อย”

เมื่อการสร้างเซลล์เสียสมดุล ความรู้สึกรสอาจเปลี่ยนได้ ภาวะเจ็บป่วย การบาดเจ็บ การรักษามะเร็งบางรูปแบบ ยาบางชนิด และอายุที่เพิ่มขึ้น ล้วนเกี่ยวข้องกับอาการรับรสลดลงหรือรสชาติผิดเพี้ยนได้

ดังนั้น ชาบูที่กินวันนี้ไม่ได้ผ่าน “ลิ้นคนละอัน” กับเมื่อสองสัปดาห์ก่อน แต่เซลล์รับรสจำนวนหนึ่งในระบบนั้นอาจเป็นสมาชิกใหม่แล้ว ร่างกายกำลังซ่อมบำรุงอุปกรณ์รับรสของเราเงียบ ๆ ทุกวัน