อาวุธเคมีสงครามโลกที่ก้นทะเลกำลังเสื่อมสภาพแค่ไหน

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

ก้นทะเลที่ดูเงียบสงบอาจมีปลอกกระสุน ปืนใหญ่ ระเบิด และอาวุธเคมีจากสงครามโลกวางอยู่ใต้ชั้นโคลนมานานกว่ารุ่นคน อาวุธบางชิ้นถูกทิ้งอย่างเป็นระบบ บางชิ้นสูญหายระหว่างขนส่ง หรือถูกทิ้งโดยไม่มีพิกัดที่แน่นอน หลังสงครามจบ หลายประเทศเลือกส่งของอันตรายลงทะเล เพราะเป็นวิธีกำจัดที่รวดเร็วในมาตรฐานของเวลานั้น

ตัวเลข “กว่า 1 ล้านตัน” ที่มักถูกเล่าต่อกันนั้นไม่ใช่ตัวเลขที่ยืนยันได้สำหรับอาวุธเคมีในทะเลบอลติกและทะเลเหนือเพียงสองแห่ง ข้อมูลที่เผยแพร่เกี่ยวกับทะเลบอลติกระบุระดับประมาณ 40,000 ตันของอาวุธเคมี ซึ่งมีสารพิษราว 15,000 ตัน และยังมีอาวุธทั่วไปอีกราว 500,000 ตัน ตัวเลขตำแหน่งและปริมาณยังมีความคลาดเคลื่อน เพราะบันทึกการทิ้งจำนวนมากไม่ครบถ้วน

ปลอกเหล็กไม่ได้ปิดผนึกได้ตลอดไป

สิ่งที่กำลังเปลี่ยนคือสภาพของภาชนะเหล็ก น้ำทะเลและเวลาเร่งการผุกร่อน รอยเชื่อม ฝาปิด และผนังกระสุนค่อย ๆ เสื่อมสภาพ สารเคมีแต่ละชนิดตอบสนองต่อน้ำต่างกัน สารประสาทหลายชนิดสลายตัวด้วยปฏิกิริยาไฮโดรไลซิสได้ค่อนข้างเร็วเมื่อสัมผัสน้ำ แต่ก๊าซมัสตาร์ดละลายน้ำได้น้อย จึงอาจคงอยู่เป็นก้อนหนืดหรือก้อนแข็งคล้ายขี้ผึ้งในตะกอนและเป็นอันตรายเมื่อถูกกวนขึ้นมา

หน่วยงาน OSPAR ซึ่งดูแลความร่วมมือด้านสิ่งแวดล้อมทางทะเลในมหาสมุทรแอตแลนติกตะวันออกเฉียงเหนือ ระบุว่าการพบอาวุธที่ถูกทิ้งไม่ใช่เหตุการณ์หายาก มีรายงานการพบประมาณ 900 ครั้งต่อปีในพื้นที่ที่ติดตาม และมากกว่าครึ่งเกี่ยวข้องกับอวนประมง สถานที่เสี่ยงไม่ได้มีเพียงจุดทิ้งที่ทำเครื่องหมายไว้ เพราะกระแสน้ำ การลากอวน และกิจกรรมก่อสร้างใต้ทะเลอาจพาวัตถุหรือทำให้ตะกอนรอบวัตถุถูกรบกวน

อันตรายต่อคนมักเกิดตอนอาวุธถูกนำขึ้นจากน้ำ

ประเด็นนี้ไม่ได้เป็นเพียงภาพระเบิดเก่าที่นอนอยู่ไกลฝั่ง ชาวประมงและผู้ทำงานทางทะเลอาจสัมผัสวัตถุโดยไม่รู้ว่าภายในคืออะไร OSPAR ระบุว่าก๊าซมัสตาร์ดเป็นสารที่เชื่อมโยงกับการบาดเจ็บของผู้พบมากที่สุด เพราะการสัมผัสผิวหนังสามารถทำให้เกิดแผลไหม้พุพองได้ ส่วนกระสุนทั่วไปก็ยังมีความเสี่ยงระเบิด ตัวอย่างร้ายแรงเกิดขึ้นในทะเลเหนือปี 2005 เมื่อระเบิดจากสงครามโลกครั้งที่สองที่ติดอวนถูกนำขึ้นเรือและระเบิด คร่าชีวิตชาวประมง 3 คน

ผลกระทบต่อระบบนิเวศไม่ได้มีคำตอบเดียวสำหรับทุกจุด สารหนูจากอาวุธเคมีบางชนิดมีแนวโน้มสะสมอยู่ในตะกอนและเป็นพิษต่อสิ่งมีชีวิตทะเล ขณะที่สารพิษจากกระสุนที่ยังไม่แตกอาจถูกจำกัดอยู่ในบริเวณใกล้ตัวกระสุน งานตรวจสอบต้องดูทั้งชนิดของสาร สภาพปลอก ความลึก กระแสน้ำ และสิ่งมีชีวิตในพื้นที่ จึงไม่ควรสรุปว่าทะเลทั้งผืนกำลังปนเปื้อนในระดับเดียวกัน

ทำไมไม่เก็บขึ้นมาทั้งหมด

การกู้ไม่ได้แปลว่าปลอดภัยกว่าเสมอไป การยกหรือเคลื่อนย้ายกระสุนที่เสื่อมสภาพอาจทำให้ปลอกแตก สารกระจาย หรือเกิดการระเบิดใต้น้ำได้ OSPAR จึงระบุว่าการจัดการที่พบได้บ่อยคือปล่อยวัตถุไว้กับที่ ควบคู่การทำแผนที่ เฝ้าระวัง และประเมินความเสี่ยงก่อนอนุญาตให้ทำประมง วางสายเคเบิล ขุดทราย หรือสร้างฟาร์มกังหันลมในทะเล

ข้อเท็จจริงที่ยืนยันได้คือมรดกสงครามนี้ยังอยู่และภาชนะกำลังเสื่อมตามอายุ ส่วนคำว่า “กำลังรั่วไหลทำลายทะเลทั้งหมด” เกินกว่าหลักฐานปัจจุบันจะรองรับ ความเสี่ยงที่ชัดเจนที่สุดอยู่ที่จุดพบกระสุน การสัมผัสโดยตรง และกิจกรรมที่รบกวนก้นทะเล งานสำคัญจึงไม่ใช่การสร้างความตื่นตระหนก แต่คือการระบุตำแหน่งให้แม่นขึ้น ตรวจสอบสภาพปลอก และเลือกวิธีจัดการที่ไม่เปลี่ยนอาวุธเก่าบนพื้นทะเลให้กลายเป็นเหตุฉุกเฉินครั้งใหม่