Cobra Effect เมื่อรางวัลทำให้ปัญหาที่อยากกำจัดยิ่งขยายตัว

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

รางวัลเล็ก ๆ เปลี่ยนพฤติกรรมคนได้เร็วมาก ถ้าประกาศว่าใครนำหลักฐานการกำจัดสัตว์พาหะมาส่งจะได้เงิน คนส่วนใหญ่ย่อมหาวิธีทำให้ได้หลักฐานนั้นมากที่สุด แต่เป้าหมายของผู้จ่ายเงินคือจำนวนสัตว์พาหะต้องลดลง ไม่ใช่จำนวนหลักฐานต้องเพิ่มขึ้น ช่องว่างระหว่างสองสิ่งนี้เองทำให้มาตรการดี ๆ กลายเป็นปัญหาใหม่ได้

แนวคิดนี้เรียกว่า Cobra Effect หรือแรงจูงใจที่ออกแบบผิดจนผลลัพธ์วิ่งสวนทางกับเจตนา รัฐหรือองค์กรวัดสิ่งที่นับง่าย เช่น จำนวนหางหนู จำนวนใบสมัคร หรือยอดปิดงาน ขณะที่ผู้เข้าร่วมปรับตัวเพื่อชนะตัวชี้วัดนั้น

เรื่องงูเห่าที่ดังมาก แต่หลักฐานยังไม่แน่น

เรื่องเล่าที่ทำให้คำว่า Cobra Effect ติดหูคือรัฐบาลอังกฤษในอินเดียยุคอาณานิคมตั้งรางวัลสำหรับงูเห่าตาย แล้วชาวบ้านเพาะงูเห่ามาส่งรับเงิน พอรัฐยกเลิกรางวัล ผู้เพาะปล่อยงูออกมา จึงเกิดงูมากกว่าเดิม เรื่องนี้ถูกใช้เป็นอุปมาในตำราเศรษฐศาสตร์และการจัดการอยู่บ่อยครั้ง

แต่เมื่อตรวจแหล่งประวัติศาสตร์ กลับยังไม่มีหลักฐานร่วมสมัยที่ยืนยันรายละเอียดของโครงการนี้ได้ชัดเจน นักเขียน Financial Times ระบุตรงกันว่าตำนานงูเห่า อาจเป็นเรื่องเล่าที่ขยายต่อกัน จึงควรใช้เป็นภาพเปรียบเทียบ ไม่ควรเล่าว่าเป็นข้อเท็จจริงที่พิสูจน์ครบถ้วน

กรณีฮานอยปี 1902 มีหลักฐานแน่นกว่า

เหตุการณ์ที่ใกล้เคียงกันมากเกิดขึ้นจริงในฮานอยสมัยอินโดจีนฝรั่งเศส ระบบท่อระบายน้ำใหม่กลายเป็นที่อยู่อาศัยชั้นดีของหนู เจ้าหน้าที่เริ่มจากจ้างคนลงไปจับหนูในท่อ และบันทึกว่าช่วงปลายเดือนเมษายน 1902 มีหนูถูกกำจัด 7,985 ตัว ต่อมาบางวันในเดือนมิถุนายน ตัวเลขรายงานสูงเกิน 10,000 ตัว

การไล่ล่ากลับไม่ทำให้ปัญหาหายไป รัฐจึงเปลี่ยนวิธี: จ่ายเงิน 1 เซ็นต์ต่อหางหนูที่นำมาส่ง หางเป็นหลักฐานที่ขนง่ายกว่าซากทั้งตัว และดูเหมือนจะช่วยให้ระบบจ่ายรางวัลทำงานคล่องขึ้น

ผลที่ตามมาคือเจ้าหน้าที่พบหนูมีชีวิตจำนวนหนึ่งที่ไม่มีหาง คนจับหนูตัดหางไปแลกเงินแล้วปล่อยหนูกลับเข้าท่อ เพื่อให้มันขยายพันธุ์และให้ผลผลิตเป็นหางรุ่นต่อไป ยังมีรายงานเรื่องนำหนูจากนอกเมืองเข้ามา และการเพาะหนูเพื่อป้อนโครงการ รางวัลที่ตั้งใจให้หนูลดลงจึงสร้างมูลค่าให้กับการมีหนูอยู่ต่อไป

จุดพังไม่ได้อยู่ที่คนทำตามกติกาไม่เก่ง แต่อยู่ที่กติกาให้ค่ากับหางหนูแทนการลดจำนวนหนู เมื่อหลักฐานแทนเป้าหมาย ผลงานบนกระดาษอาจเพิ่มขึ้นสวนกับสภาพจริง

ใช้บทเรียนนี้กับงานปัจจุบันอย่างไร

หลักเดียวกันปรากฏได้ในหลายที่ เช่น ทีมขายถูกวัดด้วยจำนวนลูกค้าใหม่จึงไล่เก็บรายชื่อคุณภาพต่ำ โรงพยาบาลถูกวัดด้วยเวลารอจึงย้ายผู้ป่วยออกจากคิวโดยปัญหายังไม่จบ หรือโครงการรับซื้อของเสียที่ตรวจเพียงปริมาณ อาจเปิดช่องให้ผลิตของเสียเพื่อขายกลับเข้าระบบ

ก่อนตั้งรางวัลควรถามให้ครบสามข้อ: หลักฐานที่นำมารับเงินยืนยันผลลัพธ์จริงหรือไม่, คนสามารถสร้างหลักฐานโดยไม่แก้ปัญหาได้หรือไม่, และถ้ารางวัลยุติ ผู้เข้าร่วมจะมีแรงจูงใจปล่อยปัญหากลับมาไหม การวัดผลลัพธ์จริงควรมีการสุ่มตรวจหลายแบบและติดตามผลหลังจ่ายเงิน ไม่ยึดตัวเลขชิ้นเดียวเป็นคำตัดสิน

เรื่องงูเห่าอาจยังเป็นตำนานที่พิสูจน์ไม่ครบ แต่ฮานอยทำให้เห็นภาพชัด: หากรางวัลจ่ายให้กับร่องรอยของปัญหา ผู้คนที่ตอบสนองต่อรางวัลอย่างมีเหตุผลอาจกลายเป็นกลไกที่ทำให้ปัญหานั้นอยู่ได้นานขึ้น