นครวัดจำลองในวัดพระแก้วมีที่มาอย่างไร

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

บนลานไพทีของวัดพระศรีรัตนศาสดาราม มีปราสาทหินขนาดย่อมตั้งอยู่ท่ามกลางเจดีย์และอาคารสีทอง คนที่เดินผ่านอาจเห็นเป็นเพียงงานประดับ แต่เมื่อเพ่งดูจะพบระเบียงคด บันได และยอดปรางค์ห้าหลังที่ถอดเค้ามาจากนครวัดอย่างละเอียด นี่คือ “นครวัดจำลอง” ในวัดพระแก้ว

เรื่องเล่าที่แพร่หลายมักเล่าว่า รัชกาลที่ 4 ทรงรับสั่งให้รื้อปราสาทนครวัดจากกัมพูชามาประกอบใหม่ในกรุงเทพฯ แล้วคณะทำงานถูกกองโจรซุ่มโจมตีจนภารกิจยุติลง เรื่องนี้ฟังดูเข้มข้นจนเหมือนฉากประวัติศาสตร์ แต่หลักฐานอ้างอิงที่เข้าถึงได้ในปัจจุบันยืนยันได้ชัดกว่าคือ พระองค์มีพระราชดำริเกี่ยวกับการย้ายโบราณสถานเขมรมายังกรุงเทพฯ แต่การย้ายทั้งปราสาททำไม่ได้ จึงโปรดให้สร้างแบบจำลองแทน

นครวัดอยู่ในกัมพูชาซึ่งขณะนั้นอยู่ภายใต้อิทธิพลทางการเมืองของสยาม การสำรวจและการรับรู้ถึงความสำคัญของกลุ่มปราสาทโบราณกำลังเพิ่มขึ้นในคริสต์ศตวรรษที่ 19 รัชกาลที่ 4 ทรงสนพระทัยโบราณสถานและศิลปกรรมอย่างมาก ความคิดที่จะนำสิ่งก่อสร้างขนาดมหึมากลับมายังราชธานีจึงไม่ใช่เรื่องแปลกในบริบทการเมืองและวิธีคิดของยุคนั้น

สิ่งที่ต้องแยกให้ออกจากกันคือ “พระราชดำริเรื่องการย้าย” กับรายละเอียดการปฏิบัติการที่เล่าต่อกันมา แหล่งข้อมูลที่ตรวจสอบได้ระบุเพียงว่าการเคลื่อนย้ายปราสาทจริงไม่อาจทำได้ แล้วจึงมีการสร้างแบบจำลองนครวัดขึ้นในวัดพระแก้ว ไม่พบหลักฐานยืนยันเพียงพอสำหรับรายละเอียดว่ามีการรื้อถอนจริงถึงขั้นใด หรือคณะขนย้ายถูกโจมตีโดยกองโจรเขมรตามที่เล่ากัน

แบบจำลองจึงไม่ใช่เศษซากที่ย้ายมาจากนครวัด แต่เป็นงานช่างที่สร้างขึ้นใหม่ในสมัยรัชกาลที่ 4 เพื่อให้ผู้คนในกรุงเทพฯ เห็นภาพผังและรูปทรงของมหาปราสาทเขมรได้ใกล้ชิดกว่าการเดินทางไปยังสถานที่จริง การวางไว้บนลานสำคัญของวัดพระแก้วทำให้ชิ้นงานนี้มีสถานะเป็นทั้งวัตถุแห่งความรู้ งานศิลปกรรม และเครื่องหมายของสายสัมพันธ์ทางประวัติศาสตร์ระหว่างสยามกับกัมพูชา

รายละเอียดเล็ก ๆ บนหินจำลองมีความหมายมากกว่าความสวยงาม เพราะช่างต้องย่ออาคารขนาดมหึมาให้ยังอ่านออกว่าเป็นนครวัด ทั้งชั้นฐาน ระเบียงทางเดิน และกลุ่มยอดปรางค์ งานชิ้นนี้จึงเป็นหลักฐานของการมองโบราณสถานผ่านสายตาชนชั้นนำสยามในยุคนั้นด้วย

สรุปตรงกันได้ว่า นครวัดจำลองในวัดพระแก้วเกิดจากพระราชดำริในรัชกาลที่ 4 หลังแนวคิดการย้ายปราสาทจริงไม่เป็นผล และแบบจำลองยังตั้งอยู่ให้ชมจนถึงปัจจุบัน ส่วนเรื่องรื้อหินและการถูกซุ่มโจมตีควรเล่าอย่างระมัดระวัง เพราะยังขาดแหล่งอ้างอิงหนักแน่นมารองรับรายละเอียดนั้น