เสาชิงช้ากับพิธีโล้ชิงช้าที่ต้องเสี่ยงตาย

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

เสาสีแดงสูงเด่นหน้าวัดสุทัศนเทพวรารามดูนิ่งสงบในวันนี้ แต่ครั้งหนึ่งพื้นที่ตรงนั้นเคยมีคนขึ้นไปยืนบนกระดานไม้ แล้วถูกเหวี่ยงสูงเหนือพื้นเพื่อเอื้อมไปหาถุงเงินเล็ก ๆ ที่แขวนอยู่ไกลออกไป ความผิดพลาดเพียงครั้งเดียวอาจหมายถึงการตกจากที่สูง

กิจกรรมนี้เป็นส่วนหนึ่งของพระราชพิธี ตรียัมปวาย–ตรีปวาย หรือที่คนไทยเรียกกันว่า “พิธีโล้ชิงช้า” พิธีพราหมณ์สำคัญที่จัดขึ้นในกรุงเทพฯ แถบเทวสถานและเสาชิงช้า พิธีมีรากจากคติฮินดูเกี่ยวกับพระศิวะและพญานาค โดยเสาทั้งสองต้นถูกอธิบายในเชิงสัญลักษณ์ว่าแทนภูเขา ส่วนการโล้ชิงช้าเป็นการจำลองการเคลื่อนไหวในตำนาน

ชิงช้าสูงราว 20 เมตรไม่ได้สร้างไว้ให้ชม

เสาชิงช้ากรุงเทพฯ สร้างขึ้นในสมัยรัชกาลที่ 1 ราว พ.ศ. 2327 ใกล้กับเทวสถาน ซึ่งเป็นที่ประกอบพิธีของพราหมณ์หลวง รูปทรงของมันจึงไม่ใช่ของตกแต่งเมืองตั้งแต่ต้น แต่เป็นโครงสร้างสำหรับแขวนเชือกและกระดานชิงช้าโดยตรง

ผู้ร่วมพิธีจะยืนบนกระดานชิงช้า ช่วยกันเหวี่ยงตัวให้สูงขึ้น แล้วพยายามคว้าถุงเงินที่ผูกกับปลายเสาไม้ไผ่ รายละเอียดที่เล่ากันว่าใช้ปากคาบถุงเงินพบได้บ่อยในเรื่องเล่าท้องถิ่น แต่แหล่งข้อมูลที่ตรวจสอบได้ยืนยันตรงกันเพียงว่าเป้าหมายคือการคว้าถุงเหรียญหรือถุงเงิน ขณะที่ตัวผู้โล้อยู่บนชิงช้าที่แกว่งสูงมาก

เหตุใดพิธีจึงหายไป

ความเสี่ยงไม่ได้เป็นภาพจำที่แต่งขึ้นภายหลัง แหล่งข้อมูลหลายแห่งระบุว่ามีอุบัติเหตุร้ายแรงและผู้ร่วมพิธีเสียชีวิตจากการโล้ชิงช้า จนพิธีถูกเลิกในรัชสมัยรัชกาลที่ 7 ปัจจัยที่กล่าวถึงมีทั้งอันตรายของพิธี สภาพของชิงช้า และภาระค่าใช้จ่ายของรัฐ

ปีที่ยกเลิกมีข้อมูลเผยแพร่ต่างกัน บางแหล่งระบุ ค.ศ. 1934 หรือ พ.ศ. 2477 ขณะที่อีกแหล่งระบุ ค.ศ. 1935 หรือ พ.ศ. 2478 แต่หลักฐานที่เปิดตรวจสอบครั้งนี้ไม่สนับสนุนว่าเลิกอย่างถาวรใน พ.ศ. 2475 การเขียนให้รอบคอบจึงควรระบุว่า พิธีสิ้นสุดลงในช่วงปลายรัชกาลที่ 7 ราว พ.ศ. 2477–2478

สิ่งที่หยุดไปคือการโล้ชิงช้า ไม่ใช่ความสำคัญของพิธีตรียัมปวายทั้งหมด เพราะพิธีพราหมณ์ยังคงมีการประกอบภายในเทวสถานในรูปแบบที่ปลอดภัยกว่า เสาชิงช้าจึงเหลือไว้เป็นหลักฐานของพิธีหลวงที่เคยต้องอาศัยทั้งความชำนาญและความกล้าเสี่ยง

แลนด์มาร์กกลางพระนครต้นนี้จึงมีความหมายต่างจากภาพถ่ายท่องเที่ยวมาก เสาไม้สีแดงเคยเป็นอุปกรณ์ในพิธีที่ต้องแลกด้วยความเสี่ยงจริง และการยุติการโล้ชิงช้าคือการยอมรับว่าพิธีศักดิ์สิทธิ์ไม่ควรต้องแลกกับชีวิตผู้ประกอบพิธีอีกต่อไป