ผีตาโขนมีที่มาจากคำว่าอะไร

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

เสียงกระดิ่งดังกรุ๊งกริ๊งจากเอวของคนสวมชุดเศษผ้าหลากสี ขณะที่หน้ากากยาวทรงประหลาดโยกไปตามจังหวะเต้น ภาพนี้คือเอกลักษณ์ของงานบุญหลวงและการละเล่นผีตาโขน อำเภอด่านซ้าย จังหวัดเลย หลายคนเห็นชื่อแล้วนึกถึงผีหลอกคน แต่บรรยากาศในขบวนกลับเต็มไปด้วยเสียงหัวเราะ การหยอกล้อ และคนทั้งชุมชนที่ออกมาร่วมงาน

คำอธิบายที่เล่าต่อกันในท้องถิ่นระบุว่า “ผีตาโขน” เพี้ยนมาจากคำว่า “ผีตามคน” หมายถึงเหล่าผีป่าและสัตว์ป่าที่เดินตามมาส่งพระเวสสันดรกับพระนางมัทรี เมื่อทั้งสองเสด็จออกจากป่ากลับสู่เมืองตามเรื่องมหาเวสสันดรชาดก จึงไม่ใช่ผีในความหมายของวิญญาณที่มาหลอกผู้คน

ขบวนส่งพระเวสสันดรในตำนาน

ตำนานเล่าว่า สัตว์และสิ่งลี้ลับในป่าผูกพันกับพระเวสสันดร จึงพากันแฝงตัวติดตามขบวนเสด็จไปถึงเมืองด่านซ้าย ภาพของผู้ติดตามจากป่าถูกนำมาถ่ายทอดเป็นการละเล่นสวมหน้ากาก รูปแบบที่เห็นในปัจจุบันจึงมีทั้งความสนุกครึกครื้นและร่องรอยของคติพุทธที่อยู่ในงานบุญหลวง

เรื่องเล่านี้เป็นความเชื่อและคำอธิบายทางวัฒนธรรม ไม่ใช่หลักฐานที่ใช้ยืนยันที่มาทางภาษาแบบตายตัว แต่แหล่งข้อมูลของราชการและพิพิธภัณฑ์ต่างบันทึกตรงกันว่า ชาวด่านซ้ายเชื่อมโยงผีตาโขนกับ “ผีตามคน” และเรื่องพระเวสสันดรเสด็จกลับเมือง

หน้ากากเกิดจากของใช้ในครัวเรือน

เสน่ห์ของผีตาโขนอยู่ที่งานทำมือ หน้ากากส่วนบนใช้ หวดนึ่งข้าวเหนียว ซึ่งเป็นภาชนะจักสานจากไม้ไผ่ ส่วนหน้ากากทำจากกาบหรือก้านมะพร้าว แล้วระบายลวดลายด้วยสีจัดจ้าน เติมจมูกยาว เขา หู และเศษผ้าให้มีบุคลิกต่างกันไป แต่ละหน้ากากจึงไม่จำเป็นต้องเหมือนกัน เพราะช่างและผู้สวมต่างใส่ความคิดของตนลงไป

การใช้วัสดุใกล้ตัวทำให้ประเพณีนี้จับต้องได้จริง ไม่ได้เกิดจากเครื่องแต่งกายหรูหราเพียงอย่างเดียว หวด กาบมะพร้าว ผ้าเก่า และกระดิ่ง ล้วนถูกแปลงเป็นตัวละครที่เดินได้ เต้นได้ และส่งเสียงได้ในวันงาน

ผีตาโขนอยู่ในงานบุญหลวง

การแห่ผีตาโขนเป็นส่วนหนึ่งของประเพณีบุญหลวง หรือบุญผะเหวดของด่านซ้าย แกนกลางของงานยังเป็นการทำบุญ ฟังเทศน์ และกิจกรรมของวัด ผู้สวมหน้ากากจึงไม่ได้ออกมาเพื่อทำให้คนกลัว แต่ทำหน้าที่สร้างสีสันให้ขบวนเคลื่อนไหว มีเสียงหัวเราะ และดึงผู้คนเข้ามาร่วมพิธี

ในขบวนมีทั้งผีตาโขนเล็กที่ชาวบ้านร่วมกันทำและสวมใส่ รวมถึงผีตาโขนใหญ่ซึ่งมีรูปแบบเฉพาะของชุมชน การแต่งกายด้วยผ้าหลายชิ้นและการติดกระดิ่งไว้รอบเอวช่วยให้ผู้แสดงมีเสียงประกอบทุกก้าว

ความหมายของผีตาโขนจึงอยู่ตรงการ “ตามมาส่ง” มากกว่าการ “ตามมาหลอก” หน้ากากที่ดูดุดันทำหน้าที่เก็บเรื่องเล่าของป่า ความผูกพันต่อพระโพธิสัตว์ และฝีมือของชาวด่านซ้ายไว้ในขบวนเดียว ทุกครั้งที่กระดิ่งดัง จึงเป็นเสียงของงานบุญที่ทำให้ตำนานเก่ายังเดินอยู่บนถนนของเมืองเลย