ภาวะสมองสับสนจากโรคตับเกิดขึ้นได้อย่างไร

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

คนที่เคยพูดคุยรู้เรื่อง อาจเริ่มตอบช้า จำเวลาและสถานที่ไม่ได้ ง่วงผิดปกติ หรือมีพฤติกรรมเปลี่ยนไปภายในไม่กี่วัน อาการแบบนี้ไม่ได้เกิดจากความเหนื่อยล้าเสมอไป โดยเฉพาะในผู้ที่มีโรคตับเรื้อรัง ตับแข็ง หรือเคยมีภาวะแทรกซ้อนจากตับมาก่อน

ตับมีหน้าที่จัดการสารหลายชนิดจากเลือด รวมถึงแอมโมเนียที่เกิดขึ้นจากกระบวนการย่อยและการทำงานของแบคทีเรียในลำไส้ เมื่อตับเสื่อมมาก หรือเลือดบางส่วนไหลลัดผ่านตับ สารเหล่านี้อาจคั่งและรบกวนการทำงานของสมองได้

ชื่อของภาวะนี้คือสมองจากตับ

ทางการแพทย์เรียกว่า ภาวะสมองจากตับ หรือ hepatic encephalopathy เป็นความผิดปกติของการทำงานสมองที่สัมพันธ์กับโรคตับระยะรุนแรง ไม่ได้หมายความว่ามีสารพิษชนิดเดียวเข้าไปทำลายสมองโดยตรง แต่เป็นผลร่วมของการกำจัดแอมโมเนียลดลง การอักเสบ การเปลี่ยนแปลงของการเผาผลาญ และปัจจัยอื่นในร่างกาย

อาการมีตั้งแต่สมาธิลดลง นอนกลางวันมากขึ้น หงุดหงิดง่าย ลืมเรื่องใกล้ตัว ไปจนถึงสับสน พูดไม่ชัด ซึมมาก หมดสติ และโคม่า ผู้ป่วยบางคนมีมือกระพือเป็นจังหวะเมื่อเหยียดแขนและกระดกข้อมือ ซึ่งแพทย์ใช้เป็นหนึ่งในสัญญาณประกอบการประเมิน

ต้องแยกจากโรคฉุกเฉินอื่นก่อน

ความสับสนเฉียบพลันอาจเกิดจากน้ำตาลในเลือดต่ำ โรคหลอดเลือดสมอง การติดเชื้อ ภาวะขาดน้ำ ไตวาย ยากล่อมประสาท แอลกอฮอล์ หรือการบาดเจ็บศีรษะได้เช่นกัน จึงไม่ควรวินิจฉัยเองว่าเป็นอาการจากตับเพียงเพราะมีประวัติตับแข็ง

แพทย์จะดูระดับความรู้สึกตัว ตรวจระบบประสาท ทบทวนยา ตรวจเลือด และค้นหาต้นเหตุที่กระตุ้นอาการ ในผู้ป่วยตับแข็ง ตัวกระตุ้นที่พบบ่อยมีการติดเชื้อ เลือดออกในทางเดินอาหาร ท้องผูก ขาดน้ำ การใช้ยาบางชนิด และความผิดปกติของเกลือแร่

การรักษาเน้นแก้ต้นเหตุพร้อมลดภาระสารคั่ง

การรักษาไม่ได้มีเพียงยาลดแอมโมเนีย แพทย์ต้องรักษาสาเหตุที่ทำให้อาการปะทุร่วมกัน เช่น ให้สารน้ำเมื่อขาดน้ำ รักษาการติดเชื้อ ห้ามเลือดหากมีเลือดออก และปรับยาที่กดการทำงานของสมอง ในหลายแนวทางมีการใช้ lactulose และอาจใช้ rifaximin ตามดุลยพินิจแพทย์

ไม่ควรซื้อยาใช้เองหรือจำกัดโปรตีนอย่างรุนแรง เพราะผู้ป่วยโรคตับมักมีภาวะขาดสารอาหาร และการจำกัดโปรตีนนานเกินไปอาจส่งผลเสียต่อมวลกล้ามเนื้อได้ แผนอาหาร ยา และการขับถ่ายควรให้ทีมรักษากำหนดเป็นรายบุคคล

เมื่อใดควรไปโรงพยาบาลทันที

• สับสนมากขึ้น ปลุกยาก ซึมลง หรือหมดสติ

• พูดไม่ชัด เดินเซ ชัก หรือหายใจลำบาก

• อาเจียนเป็นเลือด ถ่ายดำ มีไข้สูง หรือท้องบวมมากร่วมกับอาการเปลี่ยนไป

• ผู้ป่วยตับแข็งมีพฤติกรรมหรือระดับความรู้สึกตัวเปลี่ยนจากปกติ

ภาวะนี้รักษาให้ดีขึ้นได้ในหลายกรณีหากพบและจัดการเร็ว แต่การสับสนในคนมีโรคตับต้องมองเป็นสัญญาณอันตราย ไม่ใช่อาการที่ควรรอดูเองที่บ้าน