ผนังกระเพาะอาหารป้องกันกรดของตัวเองได้อย่างไร

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

น้ำย่อยในกระเพาะมีกรดไฮโดรคลอริกและเอนไซม์เพปซิน ทำให้อาหารโปรตีนอย่างเนื้อสัตว์ค่อยๆ แตกตัวได้ สภาพในโพรงกระเพาะของคนที่อดอาหารอาจมีค่า pH ราว 1–3 ซึ่งเป็นกรดจัดมากพอจะทำร้ายเนื้อเยื่อได้หากสัมผัสโดยตรงนานๆ

กระเพาะจึงไม่ได้ปล่อยให้ผิวของตัวเองรับกรดเปล่าๆ มันมีด่านป้องกันหลายชั้นทำงานพร้อมกัน และเซลล์ผิวชั้นบนก็ผลัดเปลี่ยนอย่างรวดเร็ว

เกราะชั้นแรกเป็นเมือกที่กักไบคาร์บอเนตไว้

เซลล์ที่ผิวกระเพาะหลั่งเมือกเป็นเจลเคลือบอยู่ตลอด เมือกชั้นนี้ช่วยชะลอการซึมของกรดลงสู่เนื้อเยื่อ ใต้ชั้นเมือกมีไบคาร์บอเนตที่ช่วยลดความเป็นกรดตรงผิวเซลล์ จึงเกิดสภาพแวดล้อมใกล้เป็นกลางกว่าของเหลวในโพรงกระเพาะมาก

เกราะนี้ยังมีรอยต่อแน่นระหว่างเซลล์ผิว ช่วยลดทางที่กรดจะเล็ดลอดเข้าไป ส่วนเลือดที่มาเลี้ยงเยื่อบุกระเพาะนำออกซิเจนและสารอาหารมาให้ พร้อมพาของเสียและกรดที่ซึมผ่านเข้ามาออกไป ระบบแต่ละส่วนขาดกันไม่ได้ เพราะเมือกอย่างเดียวไม่อาจรับมือกับกรดและเพปซินได้ตลอดเวลา

คำว่า “สร้างเยื่อบุใหม่ทุก 3–4 วัน” ต้องระบุให้ตรงจุด

ตัวเลขนี้หมายถึงกลุ่มเซลล์ผิวด้านบนของเยื่อบุกระเพาะ หรือเซลล์ที่สัมผัสสภาพกรดโดยตรง ไม่ได้หมายความว่ากระเพาะทั้งชิ้นสร้างเยื่อบุใหม่หมดในเวลาไม่กี่วัน งานอ้างอิงด้านสเต็มเซลล์กระเพาะระบุว่าเซลล์เมือกบนผิวมีอายุสั้นระดับหลายวัน ขณะที่เซลล์ชนิดอื่นในต่อมกระเพาะอาจอยู่ได้นานกว่ามาก

การผลัดเซลล์เร็วช่วยแทนที่เซลล์ผิวที่สึกจากการเสียดสีของอาหาร กรด และน้ำย่อย แต่ไม่ใช่เหตุผลเดียวที่ทำให้กระเพาะปลอดภัย หากชั้นเมือก ไบคาร์บอเนต การไหลเวียนเลือด หรือการซ่อมแซมเซลล์เสียสมดุล กรดกับเพปซินก็ทำให้เกิดการอักเสบและแผลได้

อะไรทำให้แนวป้องกันอ่อนลง

เชื้อ H. pylori ยาต้านการอักเสบกลุ่ม NSAIDs เช่น ibuprofen หรือ naproxen การดื่มแอลกอฮอล์หนัก และการสูบบุหรี่ ล้วนเกี่ยวข้องกับการบาดเจ็บของเยื่อบุกระเพาะในคนบางราย อาการปวดท้องส่วนบน แสบท้อง อาเจียนเป็นเลือด ถ่ายดำ หรืออิ่มเร็วผิดปกติควรพบแพทย์ ไม่ควรวินิจฉัยเองจากความรู้เรื่องกรดในกระเพาะ

ข้อเท็จจริงจึงแม่นยำกว่าเรื่องเล่าว่า “กรดละลายกระเพาะได้ทุกเมื่อ” กระเพาะอยู่รอดได้เพราะมีเมือกและไบคาร์บอเนตเป็นแนวกั้น มีเซลล์เชื่อมกันแน่น มีเลือดเลี้ยง และมีการผลัดเซลล์ผิวอย่างต่อเนื่อง หากแนวป้องกันนี้เสียหาย ความเสี่ยงต่อแผลในกระเพาะก็เพิ่มขึ้นจริง