เหตุใดอังกฤษจึงทาสีเรือรบเป็นลายซิกแซกในสงครามโลกครั้งที่หนึ่ง

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

กลางทะเลที่คลื่นซัดแรง เรือรบลำหนึ่งกลับมองเห็นเด่นชัดด้วยลายสีดำ ขาว และเทาเป็นเหลี่ยมแหลมตัดกันทั่วลำ หลายคนอาจคิดว่านี่คือการพรางตัวที่ผิดวิธี เพราะเรือไม่ได้กลืนไปกับน้ำทะเลเลย กลับสะดุดตาจนคล้ายงานศิลปะสมัยใหม่

ลายดังกล่าวมีชื่อว่า Dazzle Camouflage หรือ Dazzle Painting เกิดขึ้นในสงครามโลกครั้งที่หนึ่ง หลังเยอรมนีใช้เรือดำน้ำโจมตีเรือพาณิชย์ของฝ่ายสัมพันธมิตรอย่างหนักตั้งแต่ปี 1917 อังกฤษเคยพยายามทาสีให้เรือกลมกลืนกับทะเลและท้องฟ้า แต่สภาพแสง คลื่น และสภาพอากาศเปลี่ยนตลอดเวลา ทำให้การซ่อนเรือด้วยสีพื้นไม่ใช่ทางออกที่ไว้ใจได้

ทางเลือกของนอร์แมน วิลกินสัน ศิลปินวาดภาพทะเลและนายทหารเรืออังกฤษจึงเปลี่ยนโจทย์จาก “ทำอย่างไรให้ศัตรุมองไม่เห็น” เป็น “ทำอย่างไรให้ศัตรูมองแล้วตีความผิด” เขาเสนอให้ใช้เส้นซิกแซก แถบสีตัดกัน และรูปทรงเรขาคณิตขนาดใหญ่ เพื่อทำลายเส้นขอบของเรือและรบกวนการประเมินทิศทาง ความเร็ว ขนาด และระยะห่าง

แบบจำลองในสตูดิโอถูกมองผ่านกล้องเพอริสโคป

ก่อนนำแบบไปทาสีบนเรือจริง ทีมงานสร้างเรือจำลองขนาดเล็กแล้ววางบนแท่นหมุน นักออกแบบจะสังเกตจากมุมต่าง ๆ ผ่านอุปกรณ์ที่จำลองการมองจากกล้องเพอริสโคปของเรือดำน้ำ หากลายทำให้แยกหัวเรือกับท้ายเรือได้ยาก หรือทำให้ดูเหมือนเรือกำลังแล่นคนละทิศ แบบนั้นจึงมีโอกาสถูกนำไปขยายเป็นแผนผังสำหรับเรือจริง

ลายแต่ละแบบไม่ได้วางตามขอบเรืออย่างเรียบร้อย บางเส้นพาดข้ามตัวเรือ ราวกันตก ปล่องควัน และโครงสร้างด้านบน เพื่อทำให้รูปทรงทั้งลำขาดออกจากกัน สีดำกับสีขาวช่วยเพิ่มความขัดแย้งทางสายตา ส่วนเส้นเฉียงบางชุดทำให้เกิดภาพคล้ายหัวเรือหรือคลื่นปลอม จนผู้สังเกตต้องใช้เวลาตัดสินใจว่าเรือกำลังเคลื่อนที่ไปทางใด

ศิลปินถูกดึงเข้ามาช่วยงานทหาร

เมื่อแนวคิดผ่านการทดลอง อังกฤษเริ่มใช้ Dazzle กับเรือพาณิชย์และเรือของกองทัพ ลวดลายมีลักษณะคล้าย Cubism และศิลปะแนวทดลองที่กำลังได้รับความสนใจในเวลานั้น แต่เป้าหมายหลักไม่ใช่การทำเรือให้สวยหรือทำให้เรือหายไปจากสายตา คนงานในอู่ต่อเรือได้รับแบบที่ออกแบบเฉพาะสำหรับเรือแต่ละลำ แล้วทาสีลงบนตัวเรือจริง

ภายในเดือนพฤศจิกายน 1918 มีเรือมากกว่า 2,300 ลำถูกทาสีด้วยแนวคิดนี้ แบบแผนของเรือแต่ละลำแตกต่างกันเพื่อไม่ให้ฝ่ายตรงข้ามจดจำรูปแบบเดียวแล้วใช้คาดเดาเรือลำอื่นได้ทันที อังกฤษยังนำแนวคิดไปใช้กับเรือรบบางส่วน ขณะที่กองทัพเรือสหรัฐฯ ก็พัฒนาโครงการลักษณะใกล้เคียงกัน

เรือไม่ได้หายไปจากกล้องเพอริสโคป

ความเข้าใจที่ว่า Dazzle ทำให้เรือดำน้ำ “มองไม่เห็น” หรือทำให้ตอร์ปิโดพลาดทุกครั้งไม่ตรงกับหลักฐาน เรือยังเห็นได้ชัดจากระยะไกล ลายสีที่โดดเด่นอาจทำให้สังเกตเรือได้ง่ายขึ้นด้วยซ้ำ จุดประสงค์อยู่ที่การทำให้ผู้บังคับการเรือดำน้ำคำนวณจุดยิงผิด

การยิงตอร์ปิโดต้องคาดการณ์ตำแหน่งของเรือในเวลาที่ตอร์ปิโดเดินทางไปถึงเป้าหมาย หากอ่านทิศทางเรือผิดเพียงเล็กน้อย จุดตัดระหว่างตอร์ปิโดกับเรือก็จะคลาดออกไป ลายที่ตัดกันบนหัวเรือ ท้ายเรือ และปล่องควันจึงมีหน้าที่ทำให้การตัดสินใจนั้นยากขึ้น ไม่ใช่สร้างเกราะป้องกันการระเบิด

การวิเคราะห์ของกองทัพเรืออังกฤษในปี 1918 ยังสรุปประสิทธิผลของ Dazzle ได้ไม่ชัด เพราะข้อมูลเกี่ยวข้องกับขนาดเรือ สีที่ใช้ ยุทธวิธี และสภาพการรบหลายตัวแปร บทความประวัติศาสตร์ของ TIME จึงประเมินว่าโครงการมีผลเพียงระดับจำกัด แม้กองทัพจะเดินหน้าต่อเพราะต้นทุนการทาสีไม่สูงและช่วยเพิ่มขวัญกำลังใจ

หลักฐานสมัยใหม่อธิบายได้เพียงบางส่วน

งานวิจัยใน PLOS ONE ปี 2011 ทดลองรูปแบบลายต่าง ๆ กับการรับรู้ความเร็ว พบว่าลายซิกแซกและลายตารางที่มีความคมชัดสูงทำให้ผู้ทดลองประเมินความเร็วช้าลงประมาณ 7% ในเงื่อนไขการทดลองที่วัตถุเคลื่อนที่เร็ว แต่ผู้วิจัยระบุว่า เมื่อเทียบกับระยะการรบทางเรือ ยังไม่มีหลักฐานเพียงพอที่จะยืนยันว่าลายเหล่านี้ทำให้ความเร็วของเรือรบถูกพรางจนผิดพลาดในสนามรบจริง

ดังนั้น Dazzle Camouflage ไม่ใช่เสื้อคลุมล่องหนและไม่ใช่สูตรยิงแล้วพลาดทุกนัด มันเป็นการใช้ศิลปะกับจิตวิทยาการมองเห็น เพื่อบังคับให้ศัตรูต้องเดาทิศทางและตำแหน่งของเป้าหมายภายในเวลาไม่กี่วินาที ความสำเร็จของมันจึงไม่ได้อยู่ที่การทำให้เรือหายไป แต่อยู่ที่การทำให้คนที่กำลังเล็งเรือไม่มั่นใจว่าเห็นสิ่งใดอยู่ตรงหน้า