ทีมผู้เชี่ยวชาญตามหางานศิลปะที่นาซีซ่อนไว้ในเหมืองเกลือ

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

ในเดือนพฤษภาคม 1945 ภายในเหมืองเกลืออัลเทาเซของออสเตรีย มีลังไม้หลายร้อยใบเรียงอยู่ในอุโมงค์ลึก งานศิลปะที่ถูกขนมาจากทั่วยุโรปถูกห่อด้วยผ้า วางปะปนกับประติมากรรม หนังสือ และวัตถุทางศาสนา ท่ามกลางความชื้น ความมืด และความเสี่ยงจากระเบิดที่ถูกนำเข้ามาซ่อนไว้ด้วย

ของที่อยู่ใต้ภูเขาแห่งนี้มีทั้งประติมากรรม Madonna of Bruges ของไมเคิลแองเจโล ภาพ The Astronomer ของโยฮันเนิส เฟอร์เมร์ และแท่นบูชาเกนต์ของสองพี่น้องฟัน เอค งานเหล่านี้ไม่ได้ถูกเก็บไว้เพื่อรอการจัดแสดงตามปกติ แต่มันเป็นส่วนหนึ่งของโครงการรวบรวมศิลปะครั้งใหญ่ของนาซี

พิพิธภัณฑ์ของฮิตเลอร์ที่เริ่มจากการปล้น

อดอล์ฟ ฮิตเลอร์วางแผนสร้างพิพิธภัณฑ์ขนาดมหึมาที่เมืองลินซ์ ประเทศออสเตรีย โดยตั้งใจให้เป็นสถานที่รวบรวมผลงานชั้นครูของยุโรป แผนนี้ทำให้หน่วยงานของนาซีอย่าง Reichsleiter Rosenberg Taskforce หรือ ERR เดินหน้าค้น ยึด และเคลื่อนย้ายงานศิลปะจากพิพิธภัณฑ์ บ้านของครอบครัวชาวยิว และคอลเลกชันส่วนตัวในดินแดนที่ถูกยึดครอง

พิพิธภัณฑ์สงครามออสเตรเลียระบุว่า ERR เกี่ยวข้องกับการปล้นงานศิลปะและวัตถุทางวัฒนธรรมมากกว่า 600,000 ชิ้น หลายชิ้นถูกบันทึกไว้ในอัลบั้มหนังขนาดใหญ่ ซึ่งภายหลังกลายเป็นหลักฐานสำคัญในการติดตามของกลางและดำเนินคดีกับเจ้าหน้าที่นาซี

เมื่อฝ่ายสัมพันธมิตรเริ่มรุกเข้าใกล้เยอรมนีและออสเตรีย นาซีจึงย้ายของเหล่านี้ไปเก็บในปราสาท เหมือง และอาคารลับ เพื่อป้องกันการโจมตีทางอากาศ เหมืองเกลืออัลเทาเซมีสภาพแวดล้อมเหมาะกับการเก็บรักษา จึงกลายเป็นคลังงานศิลปะขนาดใหญ่ของโครงการพิพิธภัณฑ์ลินซ์

หน่วยกู้ศิลปะที่เดินทางไปพร้อมกับกองทัพ

ฝ่ายสัมพันธมิตรตั้งคณะกรรมการคุ้มครองและกู้คืนอนุสรณ์สถาน งานศิลปะ และเอกสารในปี 1943 ก่อนจัดตั้งหน่วย Monuments, Fine Arts and Archives หรือ MFAA สมาชิกประมาณ 345 คนจาก 14 ประเทศทำงานร่วมกับกองทัพในพื้นที่สงคราม

คนกลุ่มนี้ไม่ได้มีแต่ทหาร พวกเขารวมถึงภัณฑารักษ์ ผู้อำนวยการพิพิธภัณฑ์ นักประวัติศาสตร์ศิลปะ สถาปนิก นักอนุรักษ์ และผู้เชี่ยวชาญด้านเอกสาร หน้าที่ของพวกเขาคือระบุอาคารสำคัญที่ควรหลีกเลี่ยงการโจมตี บันทึกความเสียหาย และสืบหาสถานที่เก็บงานศิลปะที่ถูกขโมย

เจ้าหน้าที่บางคนทำงานใกล้แนวหน้าโดยมีรถยนต์และกำลังสนับสนุนจำกัด พวกเขาต้องใช้แผนที่ รายงานจากคนในพื้นที่ และข้อมูลจากผู้ที่เคยเห็นการขนย้ายผลงาน การตามหางานศิลปะจึงมีลักษณะคล้ายงานข่าวกรองพอ ๆ กับงานอนุรักษ์

เหมืองที่เกือบกลายเป็นหลุมฝังงานศิลปะ

ในเดือนพฤษภาคม 1945 เจ้าหน้าที่ MFAA เดินทางถึงอัลเทาเซและพบคลังงานศิลปะขนาดใหญ่ พิพิธภัณฑ์สงครามโลกครั้งที่สองแห่งชาติสหรัฐฯ ระบุว่า ภายในเหมืองมีทั้งภาพวาดของไมเคิลแองเจโลและเฟอร์เมร์ รวมถึงแท่นบูชาเกนต์ ส่วนบันทึกของพิพิธภัณฑ์สงครามออสเตรเลียระบุจำนวนที่ตรวจพบไว้ 6,577 ภาพวาด ภาพเขียนและสีน้ำ 230 ชิ้น ภาพพิมพ์ 964 ชิ้น และวัตถุมีค่าอีก 137 รายการ

อันตรายไม่ได้มาจากโครงสร้างเหมืองเท่านั้น ช่วงใกล้สงครามจบ ออกุสต์ ไอก์รูเบอร์ ผู้นำนาซีประจำเขตอัปเปอร์ดานูบ สั่งนำระเบิดขนาดใหญ่แปดลูกเข้าไปในอุโมงค์ โดยทำเครื่องหมายบนลังให้ดูเหมือนลังบรรจุหินอ่อน แผนคือทำลายเหมืองพร้อมงานศิลปะทั้งหมด หากฝ่ายสัมพันธมิตรเข้ายึดพื้นที่

คนงานเหมืองอัลเทาเซเริ่มสงสัยความผิดปกติ จึงช่วยขัดขวางการทำลายคลังงานศิลปะและนำระเบิดออกจากจุดเสี่ยง เหตุการณ์นี้ทำให้ผลงานจำนวนมากรอดจากการถูกระเบิด ก่อนที่เจ้าหน้าที่ MFAA จะเข้าไปตรวจสอบ จัดทำบัญชี และเคลื่อนย้ายของกลางออกจากเหมือง

จากเหมืองใต้ภูเขาสู่การคืนเจ้าของ

งานศิลปะที่กู้ได้ถูกนำไปยังศูนย์รวบรวมกลางในเมืองมิวนิก ผู้เชี่ยวชาญต้องตรวจสภาพ เปรียบเทียบภาพถ่ายและเอกสาร ค้นหาเจ้าของเดิม แล้วแยกผลงานตามประเทศหรือครอบครัวที่ถูกปล้น การส่งคืนไม่ได้จบลงพร้อมการเปิดลัง เพราะหลายชิ้นไม่มีป้ายชื่อ และบางครอบครัวถูกสังหารหรือพลัดถิ่นจนการพิสูจน์สิทธิ์ทำได้ยาก

ภายในปี 1951 งานของ Monuments Men ช่วยติดตาม ค้นพบ หรือส่งคืนวัตถุทางวัฒนธรรมมากกว่า 5 ล้านชิ้น ตั้งแต่ม้วนคัมภีร์โตราห์ ระฆังโบสถ์ หนังสือหายาก ไปจนถึงภาพวาดของศิลปินระดับโลก ตัวเลขนี้ครอบคลุมการทำงานหลายพื้นที่ ไม่ใช่เฉพาะเหมืองอัลเทาเซแห่งเดียว

เรื่องของ The Monuments Men จึงไม่ใช่ภารกิจปล้นสมบัติจากฝ่ายแพ้ แต่เป็นงานกู้คืนหลักฐานทางวัฒนธรรมจากระบบการยึดและทำลายของนาซี พวกเขาใช้ความรู้ด้านศิลปะ สถาปัตยกรรม และเอกสารเดินทางตามหลังแนวรบ เพื่อทำให้งานที่ถูกพรากจากเจ้าของมีโอกาสกลับคืนสู่ผู้คนและสถานที่เดิมอีกครั้ง