ทำไมหมาจรในซอยถึงจำคนคุ้นหน้าและเห่าคนแปลกหน้า

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

บ่ายสามหน้าร้านสะดวกซื้อในซอย หมาตัวอ้วนตัวหนึ่งนอนหงายพุงขวางประตูราวกับจ่ายค่าเช่าที่ตรงนั้นเรียบร้อยแล้ว ลูกค้าเดินอ้อม พนักงานเปิดประตูเข้าออก ส่วนเจ้าตัวยังหลับต่อแบบไม่มีธุระกับโลก พอตกดึก สุนัขชุดเดิมอาจลุกขึ้นมารวมกลุ่มริมถนน แล้วมอเตอร์ไซค์ของคนที่ไม่คุ้นก็กลายเป็นสิ่งที่ต้องเห่าต้อนรับทันที

ความขำอยู่ตรงความต่างระหว่างคนในกับคนนอก ป้าบ้านหัวมุมเดินผ่านแล้วหางกระดิก คนส่งของเพิ่งเข้าซอยครั้งแรกกลับเจอเสียงเห่าตั้งแต่ปากทาง จนดูคล้ายมีระบบทะเบียนราษฎร์ฉบับสุนัขอยู่ในหัว

พฤติกรรมแบบนี้มีฐานจากการเรียนรู้จริง สุนัขที่ใช้ชีวิตอิสระสามารถเรียนรู้ว่ามนุษย์คนไหนเคยให้ผลตอบแทนและปรับการเข้าหาตามประสบการณ์ได้ การจำคนไม่ได้หมายความว่ามันอ่านใบหน้าแบบเครื่องสแกนเพียงช่องทางเดียว กลิ่น เสียง ท่าทาง สถานที่ และเหตุการณ์ที่เกิดซ้ำล้วนช่วยให้คนหนึ่งกลายเป็น “คนคุ้นเคย” สำหรับสุนัขได้

งานวิจัยปี 2024 ทดลองกับสุนัขที่ใช้ชีวิตอิสระในรัฐเวสต์เบงกอล ประเทศอินเดีย โดยให้ผู้ทดลองคนหนึ่งมอบไก่ต้มและลูบตัว ส่วนอีกคนไม่ให้รางวัล จากนั้นพบสุนัขซ้ำติดต่อกันหลายวัน เมื่อถึงวันที่ 5 และวันที่ 6 สุนัขเลือกเข้าหาคนที่เคยให้รางวัลในสัดส่วนสูงกว่าช่วงต้นการทดลองอย่างมีนัยสำคัญ แปลว่ามันเรียนรู้ตัวบุคคลจากประสบการณ์ที่เกิดขึ้นซ้ำได้ citeturn487421view0

เพราะฉะนั้นภาพป้าเดินถือถุงกับข้าวมาแล้วหมาซอยรีบวิ่งไปหาไม่ได้เป็นเรื่องเพ้อฝันนัก ถ้าคนเดิมเจอกันบ่อย ให้อาหาร เรียกชื่อ หรือลูบหัว ความสัมพันธ์ก็สะสมได้ ส่วนมุกที่ว่ามันจำลูกชิ้นจากเมื่อ 3 ปีก่อนได้เป๊ะนั้น งานวิจัยชิ้นนี้ไม่ได้ทดสอบความจำยาวถึงระดับนั้น จึงยังเอาตัวเลขสามปีไปยืนยันไม่ได้

งานอีกชิ้นที่ติดตามสุนัขอิสระ 12 กลุ่มในเมืองของอินเดียพบว่า ปฏิสัมพันธ์ระหว่างสุนัขกับมนุษย์เกิดบ่อยกว่าปฏิสัมพันธ์ระหว่างสุนัขด้วยกันในข้อมูลที่ศึกษา และมนุษย์เป็นฝ่ายเริ่มทั้งพฤติกรรมเชิงบวกและเชิงลบบ่อยกว่า สภาพแวดล้อมของหมาซอยจึงไม่ได้มีแค่ฝูงหมา ถนน และถังขยะ แต่มีมนุษย์เป็นส่วนหนึ่งของชีวิตประจำวันด้วย citeturn667317view0

พอตกกลางคืนแล้วมีมอเตอร์ไซค์แล่นเข้ามา การเห่าหรือวิ่งตามอาจเกิดจากหลายอย่างปนกัน ทั้งการตื่นตัวต่อสิ่งที่เคลื่อนที่เร็ว ความกลัว การป้องกันพื้นที่หรือทรัพยากร และประสบการณ์เดิมของสุนัขแต่ละตัว จึงไม่ควรเหมารวมว่าหมาทุกตัววิ่งไล่มอเตอร์ไซค์เพราะกำลัง “เก็บค่าผ่านทาง” แม้ภาพที่เห็นจะชวนให้คิดแบบนั้นมากก็ตาม

บริบทในไทยยิ่งทำให้คำว่า “หมาซอย” มีความหมายเฉพาะตัว งานประเมินประชากรสุนัขอิสระในพื้นที่กรุงเทพฯ และจังหวัดรอบข้างใช้คำว่า community dog สำหรับสุนัขที่ไม่มีบุคคลใดประกาศเป็นเจ้าของ แต่มีคน บ้าน หรือร้านค้าในพื้นที่คอยดูแลเป็นประจำ โครงการยังพบว่าสุนัขอิสระจำนวนหนึ่งมีร่องรอยการดูแล เช่น ถูกให้อาหารหรือมีปฏิสัมพันธ์ใกล้ชิดกับคนในชุมชน citeturn128362view2

ตรงนี้ตรงกับภาพคุ้นตาของซอยไทยมาก บ้านนี้วางน้ำ บ้านโน้นแบ่งข้าว ร้านข้างทางโยนเศษไก่ให้ พอแหล่งอาหาร จุดพัก และคนที่ไว้ใจอยู่บริเวณเดิมทุกวัน สุนัขก็มีเหตุผลที่จะวนเวียนอยู่พื้นที่นั้น จากหมาที่ไม่มีเจ้าของชัดเจนจึงค่อย ๆ กลายเป็นสมาชิกกึ่งทางการของซอย ใครอยู่ประจำมันเริ่มคุ้น ใครเพิ่งโผล่มาก็ต้องผ่านช่วงตรวจสอบก่อน

การให้อาหารอย่างเดียวจึงมีสองด้าน มันสร้างความคุ้นเคยระหว่างคนกับสุนัขได้ แต่การดูแลประชากรสุนัขในเมืองยังเกี่ยวข้องกับการทำหมัน การฉีดวัคซีน การไม่ทอดทิ้ง และการจัดการไม่ให้สุนัขสร้างความเสี่ยงบนถนน งานใน Greater Bangkok ที่ติดตามโครงการทำหมันและฉีดวัคซีนระหว่างปี 2016–2021 บันทึกการดำเนินการ 286,969 ครั้ง และใช้ข้อมูลทั้งสุนัขไม่มีเจ้าของ สุนัขชุมชน และสุนัขมีเจ้าของที่ปล่อยออกมาเดิน เพื่อสะท้อนว่าคำว่า “หมาจร” ในชีวิตจริงมีหลายสถานะปะปนกัน citeturn128362view2

ภาพแก๊งมาเฟียสี่ขาหน้าปากซอยจึงมีแกนจริงอยู่ตรงการเรียนรู้ มันไม่ได้แบ่งคนตามทะเบียนบ้าน แต่สะสมประวัติจากการพบกันซ้ำ ๆ ว่าใครนำอาหารมา ใครเข้าหาอย่างเป็นมิตร ใครเป็นคนคุ้นเคย และใครยังเป็นหน้าใหม่ ส่วนตำแหน่งประธานซอยนั้น มนุษย์เป็นคนตั้งให้มันเอง