ใต้ผืนน้ำเขื่อนเชี่ยวหลาน ซ่อนความเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่เมื่อเกือบ 40 ปีก่อน

เบื้องหลังผืนน้ำสีเขียวมรกตและแนวเขาหินปูนอันงดงามของ เขื่อนเชี่ยวหลาน หรือ เขื่อนรัชชประภา ยังมีประวัติศาสตร์อีกด้านซ่อนอยู่ ทั้งการเปลี่ยนแปลงของผืนป่า ถิ่นฐานเดิม และชีวิตสัตว์ป่าที่ได้รับผลกระทบจากการสร้างอ่างเก็บน้ำเมื่อเกือบ 40 ปีก่อน

พื้นที่แห่งนี้เคยเป็นหุบเขาและป่าดิบชื้นริมลำน้ำคลองแสง รวมถึงเป็นที่ตั้งของชุมชนที่ดำรงชีวิตด้วยการทำเกษตร หาของป่า และจับปลาตามลำน้ำ ก่อนที่ภูมิประเทศจะเปลี่ยนไปอย่างถาวรเมื่อมีการก่อสร้างเขื่อน

ข้อมูลจาก การไฟฟ้าฝ่ายผลิตแห่งประเทศไทย (กฟผ.) ระบุว่า เขื่อนรัชชประภาเริ่มก่อสร้างเมื่อวันที่ 9 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2525 และแล้วเสร็จในเดือนกันยายน พ.ศ. 2530 ตัวเขื่อนสร้างปิดกั้นลำน้ำคลองแสง บริเวณบ้านเชี่ยวหลาน อำเภอบ้านตาขุน จังหวัดสุราษฎร์ธานี

เมื่อระดับน้ำเพิ่มสูงขึ้น พื้นที่ป่าและถิ่นฐานบางส่วนถูกน้ำท่วม ชาวบ้านในเขตอ่างเก็บน้ำต้องย้ายออกจากพื้นที่เดิม ความเปลี่ยนแปลงครั้งนั้นจึงไม่ได้สร้างเพียงทะเลสาบขนาดใหญ่ หากยังทิ้งความทรงจำเกี่ยวกับบ้านเรือน พื้นที่ทำกิน และวิถีชีวิตที่ไม่อาจกลับคืนมาในรูปแบบเดิม

ภารกิจช่วยสัตว์ป่าครั้งแรกของประเทศไทย

ผลกระทบอีกด้านเกิดกับสัตว์ป่าที่ติดค้างอยู่ตามพื้นที่ซึ่งกลายเป็นเกาะเมื่อระดับน้ำเพิ่มขึ้น จนนำไปสู่ภารกิจช่วยเหลือสัตว์ป่าครั้งใหญ่ภายใต้การทำงานของ สืบ นาคะเสถียร และคณะ

บทความวิชาการในวารสารวนศาสตร์ไทยระบุว่า ระหว่างเดือนเมษายน พ.ศ. 2529 ถึงเดือนกันยายน พ.ศ. 2530 คณะทำงานช่วยสัตว์ได้ 1,364 ตัว ประกอบด้วยสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม 586 ตัว นก 58 ตัว และสัตว์เลื้อยคลาน 720 ตัว ก่อนนำสัตว์ที่รอดชีวิตไปปล่อยในพื้นที่อนุรักษ์ใกล้เคียง

อย่างไรก็ตาม รายงานไม่ได้มองว่าภารกิจนี้ประสบความสำเร็จอย่างสมบูรณ์ เพราะไม่สามารถช่วยสัตว์ได้ทั่วถึง อีกทั้งไม่มีการติดตามสัตว์หลังปล่อยอย่างเป็นระบบ จึงไม่ทราบอัตราการรอดชีวิตที่แท้จริง ข้อสรุปสำคัญคือ การเคลื่อนย้ายสัตว์ไม่อาจชดเชยการสูญเสียถิ่นอาศัยตามธรรมชาติได้

ความงามที่มาพร้อมบทเรียน

วันนี้ เขื่อนเชี่ยวหลานกลายเป็นแหล่งท่องเที่ยวสำคัญของจังหวัดสุราษฎร์ธานี ด้วยผืนน้ำสีเขียว แนวเขาหินปูน และธรรมชาติของพื้นที่ต่อเนื่องกับ อุทยานแห่งชาติเขาสก แต่ความงามเบื้องหน้ายังมีประวัติศาสตร์อีกด้านที่ควรถูกจดจำ

เรื่องราวใต้ผืนน้ำจึงไม่ได้มีเพียงความลึกลับของถิ่นฐานเดิม หากยังสะท้อนราคาของการพัฒนาที่เกิดกับผู้คน ผืนป่า และสัตว์ป่า เป็นบทเรียนว่าโครงการขนาดใหญ่จำเป็นต้องประเมินผลกระทบ วางแผนช่วยเหลือ และติดตามผลอย่างรอบด้านตั้งแต่ก่อนเริ่มดำเนินการ

เขื่อนเชี่ยวหลานจึงเป็นทั้งมรดกด้านการพัฒนาและอนุสรณ์ของความเปลี่ยนแปลง เตือนให้เราเห็นว่าเบื้องหลังทัศนียภาพอันงดงาม อาจมีความทรงจำและการสูญเสียซ่อนอยู่เสมอ