ถ้าตะขาบเสียขาไป จะเกิดอะไรขึ้นกับชีวิตของมัน?

เห็นตะขาบทีไร สิ่งที่ทำให้รู้สึกขนลุกอาจไม่ใช่แค่ตัวที่ยาวเป็นปล้อง แต่คือขาจำนวนมากที่ขยับไปพร้อมกันจนแทบมองไม่ทัน

แล้วเคยสงสัยไหมคะว่า ถ้าวันหนึ่งตะขาบเสียขาไปสักคู่ มันจะยังเดินได้ตามปกติหรือเปล่า หรือชีวิตของมันจะจบลงตรงนั้น?

ความจริงน่าสนใจกว่าที่คิด เพราะ ตะขาบบางชนิดสามารถสร้างขาที่สูญเสียไปกลับมาใหม่ได้ และมีงานวิจัยที่ศึกษากระบวนการนี้โดยตรง

ในปี 2024 นักวิจัยศึกษาตะขาบบ้าน (Scutigera coleoptrata) ซึ่งเป็นตะขาบที่มีขายาวและสามารถสูญเสียขาได้ค่อนข้างบ่อย พบว่าหากขาหลุดหรือถูกตัดออก ร่างกายสามารถปิดบาดแผลอย่างรวดเร็ว จากนั้นจะเริ่มสร้างเนื้อเยื่อสำหรับขาคู่ใหม่ขึ้นมา กระบวนการนี้เชื่อมโยงอย่างใกล้ชิดกับการลอกคราบของมัน

พูดง่าย ๆ คือ ตะขาบไม่ได้จำเป็นต้องใช้ชีวิตที่ “ขาดขา” ไปตลอดชีวิตเสมอไป

แต่ก็ไม่ได้หมายความว่าเสียขาปุ๊บแล้วจะงอกกลับมาในวันรุ่งขึ้นนะคะ

ตะขาบเป็นสัตว์ขาปล้อง ร่างกายภายนอกมีโครงสร้างแข็งที่เรียกว่าโครงร่างภายนอก หรือ exoskeleton การเจริญเติบโตของมันจึงเกี่ยวข้องกับการลอกคราบ และการสร้างขาใหม่ก็ต้องอาศัยช่วงเวลาที่เหมาะสมในวงจรนี้

ในตะขาบบ้านที่นักวิจัยศึกษา พบว่าบริเวณที่ขาหลุดจะเกิดโครงสร้างเนื้อเยื่อใหม่ที่เรียกว่า blastema ซึ่งเป็นบริเวณที่มีการสร้างเซลล์และพัฒนาไปเป็นส่วนต่าง ๆ ของขาใหม่ จากนั้นขาที่กำลังงอกจะค่อย ๆ พัฒนาภายใต้โครงสร้างเดิม และมีทั้งเส้นประสาทกับกล้ามเนื้อเกิดขึ้นด้วย

ที่น่าสนใจคือ ช่วงเวลาที่ขาหายไปมีผลต่อความเร็วในการฟื้นฟู

หากตะขาบสูญเสียขาในช่วงที่ใกล้จะลอกคราบ กระบวนการสร้างขาใหม่สามารถเดินหน้าได้เร็วกว่าเมื่อเกิดการสูญเสียขาในช่วงต้นของรอบการลอกคราบ งานวิจัยในตะขาบบ้านพบว่าสามารถสร้างขาที่สูญเสียไปกลับมาได้ภายในหนึ่งรอบการลอกคราบในบางกรณี

แต่ตะขาบไม่ได้มีรูปแบบการงอกขาเหมือนกันทั้งหมด

ตะขาบเป็นกลุ่มสัตว์ที่มีความหลากหลายมาก และความสามารถในการสร้างอวัยวะใหม่แตกต่างกันตามชนิดและระยะการเจริญเติบโต ดังนั้นจึงไม่ควรสรุปว่า ตะขาบทุกชนิดจะงอกขาที่หายไปกลับมาได้สมบูรณ์ภายในหนึ่งครั้งที่ลอกคราบ

อีกเรื่องที่น่าสนใจคือ ขาของตะขาบไม่ได้มีหน้าที่เหมือนกันทุกคู่เสียทีเดียว

ขาส่วนใหญ่ใช้ในการเคลื่อนที่ แต่ส่วนที่อยู่ใกล้หัวที่สุดถูกดัดแปลงเป็น forcipules หรืออวัยวะคล้ายเขี้ยวที่ใช้จับและส่งพิษเข้าสู่เหยื่อ ดังนั้นถ้าส่วนนี้ได้รับความเสียหาย ผลที่เกิดขึ้นย่อมแตกต่างจากการเสียขาที่ใช้เดินทั่วไป

สำหรับตะขาบบางกลุ่ม ขาคู่สุดท้ายก็มีหน้าที่พิเศษเช่นกัน และอาจเกี่ยวข้องกับการรับความรู้สึกหรือการหลั่งสารบางชนิด ไม่ได้เป็นเพียง “ขาอีกคู่หนึ่ง” สำหรับเดินเท่านั้น

เพราะฉะนั้น ถ้าเห็นตะขาบที่มีขาดูไม่ครบ อย่าเพิ่งคิดว่ามันคงอยู่ไม่ได้แล้ว

ธรรมชาติของสัตว์กลุ่มนี้มีความสามารถในการซ่อมแซมร่างกายที่น่าสนใจมาก และสำหรับบางชนิด ขาที่หายไปอาจเป็นเพียงช่วงหนึ่งของชีวิต ก่อนที่ร่างกายจะค่อย ๆ สร้างส่วนที่ขาดกลับคืนมา

เรื่องนี้ทำให้ตะขาบดูน่าทึ่งขึ้นมาอีกนิดนะคะ

จากสัตว์ที่หลายคนอยากเห็นแล้วรีบถอยหนี กลับมีร่างกายที่สามารถจัดการกับการสูญเสียอวัยวะได้อย่างเป็นระบบ ตั้งแต่ปิดบาดแผล สร้างเนื้อเยื่อใหม่ ไปจนถึงพัฒนากล้ามเนื้อและเส้นประสาทของขาใหม่

ขาที่หายไปอาจไม่ได้หมายถึงจุดจบ แต่อาจเป็นเพียงช่วงเวลาที่ร่างกายกำลังสร้างมันขึ้นมาใหม่