กล่องกระจกกับอาการปวดจากแขนขาที่หายไป ทำงานกับสมองอย่างไร

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

บนโต๊ะในห้องฟื้นฟูมีเพียงกล่องไม้ แผ่นกระจก และมือข้างหนึ่งของผู้ป่วย ภาพสะท้อนทำให้แขนที่เหลือดูเหมือนมีแขนอีกข้างอยู่ครบ ความรู้สึกนี้อาจแปลกสำหรับคนทั่วไป แต่สำหรับผู้ที่สูญเสียแขนหรือขา ภาพจากกระจกอาจเชื่อมโยงกับความเจ็บปวดที่ติดอยู่ในระบบประสาท

หลังการตัดแขนหรือขา ผู้ป่วยบางรายยังรู้สึกว่าอวัยวะเดิมอยู่กับตัว บางคนรับรู้ถึงนิ้วมือหรือเท้าที่ไม่มีอยู่แล้ว บางคนรู้สึกเหมือนแขนถูกบีบ เกร็ง บิด หรือมีอาการปวดแสบปวดร้อน ความเจ็บนี้มีที่มาจากการประมวลผลของเส้นประสาท ไขสันหลัง และสมอง ไม่ได้แปลว่าผู้ป่วยจินตนาการขึ้นมา

อุปกรณ์ที่ใช้ทดลองอาการนี้เรียกว่า mirror box หรือกล่องกระจก สำหรับการรักษาแขน ผู้ป่วยวางแขนข้างที่ยังอยู่ด้านหน้ากระจก ส่วนตอแขนอยู่อีกด้านหนึ่ง เมื่อมองจากมุมที่เหมาะสม ภาพสะท้อนจะทำให้เห็นแขนสองข้างเหมือนยังอยู่ครบ จากนั้นจึงขยับมือข้างที่เหลือช้า ๆ พร้อมจินตนาการให้แขนที่หายไปขยับตาม

ภาพจากกระจกช่วยลดความไม่ตรงกันในสมอง

สมองสร้างภาพร่างกายจากข้อมูลหลายทาง ทั้งการมองเห็น คำสั่งการเคลื่อนไหว ความรู้สึกจากกล้ามเนื้อ และตำแหน่งของข้อต่อ หลังการตัดแขนขา คำสั่งให้ขยับยังอาจเกิดขึ้น แต่ไม่มีแขนขาจริงส่งข้อมูลกลับมา ขณะที่สายตาก็เห็นว่าอวัยวะนั้นหายไป ความไม่ตรงกันนี้เป็นหนึ่งในกลไกที่นักวิจัยใช้ อธิบายอาการปวดและความรู้สึกเกร็งของแขนขาหลอน

เมื่อผู้ป่วยเห็นภาพแขนข้างที่ดีขยับอย่างเป็นจังหวะ สมองจะได้รับข้อมูลทางสายตาว่าแขนกำลังเคลื่อนไหว ภาพดังกล่าวอาจช่วยให้ความรู้สึกว่ามือกำลังค้างหรือถูกบีบลดลง ผู้ป่วยบางรายรู้สึกว่าแขนที่หายไปคลายตัวได้ แม้ไม่มีแขนจริงอยู่หลังแผ่นกระจก

การทดลองของรามาจันทรันพบอะไร

งานของ V. S. Ramachandran และ Diane Rogers-Ramachandran ที่ตีพิมพ์ในปี 1996 ทดลองกับผู้ป่วย 10 ราย นักวิจัยพบว่า 6 รายรู้สึกเหมือนแขนหลอนขยับได้เมื่อขยับมือข้างปกติหน้ากระจก ผู้เข้าร่วม 5 รายมีอาการกำมือหลอนแบบเกร็งและเจ็บปวด และ 4 รายรู้สึกว่าอาการเกร็งคลายลงเมื่อใช้ภาพสะท้อนช่วยให้มือหลอนเปิดออก

รายงานเดียวกันยังบันทึกผู้ป่วยรายหนึ่งที่ฝึกซ้ำจนความรู้สึกของแขนหลอนลดลงและหดเข้าใกล้ตอแขน ผลลัพธ์เหล่านี้ทำให้เกิดแนวคิดว่า การมองเห็นอาจส่งผลต่อการรับรู้ร่างกายและความเจ็บปวดได้โดยตรง ไม่จำเป็นต้องรอให้มีอวัยวะจริงกลับคืนมา

การทดลองยุคต่อมาช่วยเติมข้อมูลให้ชัดขึ้น งานวิจัยแบบสุ่มที่ตีพิมพ์ในปี 2017 มีผู้เข้าร่วม 15 คน เป็นผู้ถูกตัดแขนข้างเดียวทั้งหมด กลุ่มฝึกหน้ากระจกมี 9 คน ฝึกวันละ 15 นาที สัปดาห์ละ 5 วัน เป็นเวลา 4 สัปดาห์ คะแนนปวดเฉลี่ยลดจาก 44.1 เหลือ 27.5 มิลลิเมตรบนสเกล 0–100 มิลลิเมตร และเวลาที่มีอาการปวดต่อวันลดจากเฉลี่ย 1,022 เหลือ 448 นาที ผู้เข้าร่วม 8 จาก 9 คนรายงานว่าปวดลดลง แต่มี 1 คนที่ปวดเพิ่มขึ้น

อาการจะหายทันทีทุกคนหรือไม่

รายงานดั้งเดิมมีผู้ป่วยบางรายที่รู้สึกคลายเกร็งขณะใช้กระจกทันที แต่ผลแบบนั้นเป็นประสบการณ์เฉพาะราย ไม่ใช่ผลที่เกิดกับผู้ป่วยทุกคน งานวิจัยปี 2017 ประเมินผลหลังฝึกต่อเนื่อง 4 สัปดาห์ และยังพบว่าผู้ป่วยตอบสนองไม่เหมือนกัน

หลักฐานยังมีข้อจำกัด งานทบทวนอย่างเป็นระบบที่เผยแพร่ในปี 2023 คัดเลือกการทดลองแบบมีกลุ่มควบคุม 5 งาน พบว่ามีเพียง 1 งานที่รายงานความแตกต่างระหว่างกลุ่มอย่างมีนัยสำคัญ ผู้วิจัยจึงยังสรุปไม่ได้ว่าการบำบัดด้วยกระจกช่วยลดอาการปวดจากแขนขาหลอนได้แน่นอนในภาพรวม สาเหตุหนึ่งมาจากจำนวนผู้เข้าร่วมที่น้อย วิธีทดลองแตกต่างกัน และการติดตามผลระยะยาวยังมีไม่มาก

เทคนิคนี้ใช้กับขาได้ด้วย โดยวางกระจกระหว่างขาข้างที่ยังอยู่กับตอขา แล้วขยับเท้าหรือข้อเท้าข้างปกติให้ภาพสะท้อนดูเหมือนเป็นขาอีกข้าง ผู้ป่วยบางรายอาจรู้สึกว่าขาที่หายไปกลับมาเคลื่อนไหวได้ แต่การจัดตำแหน่งต้องทำให้เหมาะกับระดับการตัดและสภาพร่างกาย

ข้อสรุปที่ตรงกับหลักฐานตอนนี้คือ mirror box เป็นวิธีฟื้นฟูที่เรียบง่าย ค่าใช้จ่ายต่ำ และอาจช่วยลดความรุนแรงหรือระยะเวลาของ phantom limb pain ในผู้ป่วยบางราย การบรรเทาแบบฉับพลันเกิดขึ้นได้ แต่ไม่ควรสัญญาว่าจะหายถาวรหรือได้ผลกับทุกคน

ผู้ที่มีอาการปวดจากแขนขาหลอนควรปรึกษาแพทย์หรือนักกายภาพบำบัดก่อนเริ่มฝึก โดยเฉพาะผู้ที่มีแผลผ่าตัดใหม่ ปวดมากขึ้นระหว่างฝึก หรือมีอาการผิดปกติอื่นร่วมด้วย กระจกอาจช่วยจัดระเบียบข้อมูลที่สมองได้รับ แต่ยังไม่ใช่การรักษาแทนการประเมินและดูแลจากทีมแพทย์